بازنمایی خواندن در متون

تبارِ سرخوردگی ما از کتاب‌نخوانی: تأملی در تاریخ صدساله‌ی حسرت کتاب‌خوان نبودن ما

ارسالی توسط در آذر ۱۷, ۱۳۹۳ در بازنمایی خواندن در ادبيات, تاریخ خواندن, ترویج خواندن | یک نظر

تبارِ سرخوردگی ما از کتاب‌نخوانی: تأملی در تاریخ صدساله‌ی حسرت کتاب‌خوان نبودن ما

در سال ۱۳۰۹ مؤسسه‌ی خاور اعلامیه‌ی تأسیس خود را منتشر می‌کند. این جمله بر نخستین خط اعلامیه‌ی خودنمایی می‌کند: «هر کس به‌خوبی می‌داند که نبودن کتاب چه لطمه‌ی بزرگی به معارف مملکت ما زده و چه اندازه باعث سرشکستگی ما نزد دیگران و ضرر افراد مملکت گردیده است.» (قاسمی، ۱۳۸۰)  این جمله که نزدیک به ۸۰ و اندی سال پیش گفته شده است، نشان از حس و حالی دارد که آن‌قدر جاافتاده است که در نوشتار بیاید و همگانی منتشر شود. حدود نیم قرن بعد از آن، در سال ۱۳۵۵ بر اثر حوادثی، کتاب‌های درسی مدارس تا آبان‌ماه توزیع نمی‌شوند. نماینده‌ی رشت درخصوص این ماجرا در مجلس ملی نطقی ایراد می‌کند و در بخشی از نطق خود چنین می‌گوید: «… یادم می‌آید چند سال قبل از سوى سازمان فرهنگى یونسکو آمارى منتشر شد که در آن حد متوسط اوقات مطالعه‌ی افراد ممالک مختلف در سال تعیین گردید. در این جدول‌بندى ساعات سرانه‌ی کتاب‌خوانى بسیارى از ممالک تعیین و اعلام گردیده بود که از جمله حداکثر آن از بیست ساعت در سال تجاوز می‌کرد. متأسفانه رقمى که براى ایران محاسبه شده بود آن‌قدر تأسف‌آور و تخفیف‌کننده می‌نمود که نتوانستم آن را باور کنم؛ زیرا حد متوسط زمان کتاب‌خوانى براى هر ایرانى در سال را فقط ۳۰ ثانیه گزارش می‌داد.» (مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، ۱۳۵۵) چهار دهه بعد، در سال ۱۳۸۷، این رئیس کتابخانه‌ی ملی ایران است که در مورد مطالعه سخن می‌گوید: «هر شهروند ایرانی در شبانه‌روز تنها دو دقیقه از وقت خود را به خواندن کتاب اختصاص می‌دهد که این میزان در مقایسه با کشورهای توسعه‌یافته همانند ژاپن و یا انگلیس که سرانه‌ی مطالعه در حدود ۹۰ دقیقه در روز است و یا در مقایسه با کشورهای در حال توسعه‌ای همانند ترکیه یا مالزی که این عدد نزدیک به ۵۵ دقیقه در روز است، یک فاجعه است» (زمانیان، ۱۳۸۹). در نهایت در سال ۱۳۹۱ دبیر شورای فرهنگ عمومی و دبیر کل کتابخانه‌های عمومی کشور در نطقی، در نماز جمعه تببینی برای این وضعیت ارائه می‌کند: «استکبار جهانی از ۴۰ سال پیش اتهام‌هایی را طرح می‌کند مبنی بر این‌که مردم ایران کتاب‌خوان و اهل مطالعه نیستند و سال‌ها این ادعا را مطرح کرده‌اند که میانگین سرانه‌‌ی مطالعه در ایران روزانه دو دقیقه برای هر شهروند ایرانی است، در حالی که این ادعا اصلا صحت ندارد. آن‌ها همواره به دنبال این هستند که با طرح چنین مباحثی، به جامعه‌‌ی ایرانی توهین کرده و آن را تحقیر کنند.» (واعظی، ۱۳۹۱).  این جملات توسط چهار شخص، در چهار زمان که تفاوت‌های بسیاری با هم دارند، گفته شده است. اما همه‌ی آن‌ها را می‌توان با رشته‌ی محکمی به هم متصل نمود: «احساس سرخوردگی ما از کمبود کتاب و مطالعه در مقابل دیگران». اما این «ما» کیست و  چرا این ما باید چنین  «احساس سرخوردگی»‌ای داشته باشد؟ تجدد در ایران همراه بوده است با سرخوردگی در عرصه‌های مختلف و یکی از این عرصه‌ها، کتاب و کتاب‌خوانی است. آن زمان که انسان مدرن تمام وابستگی‌ها و تعلق خاطر خود را از هر آن‌چه بیرون از خودش است، می‌بُرد و قصد دارد تنها با اتکا به نیروی اندیشه و اراده‌ی خود جهان خود را بسازد و در جست‌وجوی منابع معرفت برمی‌آید، خواندن برایش مهم می‌شود. تا آن‌جا که نوشتار در الگوی مدرن زندگی می‌شود یکی از محورهای اساسی. دیگر، اندیشمندان، خطیبان خوبی نیستند، بلکه نویسندگان دست به قلمی هستند که می‌اندیشند و می‌نویسند. به تأسی از...

ادامه مطلب

زنانگی خواننده و مردانگی نویسنده

ارسالی توسط در آذر ۱۷, ۱۳۹۳ در بازنمایی خواندن در ادبيات, مقاله برگزیده, نظرورزی در باب خواندن | یک نظر

زنانگی خواننده و مردانگی نویسنده

گلی ترقی داستانی دارد با عنوان «درخت گلابی» که شاید خوانده باشید یا فیلمی را که داریوش مهرجویی بر اساس آن ساخته است دیده باشید. هنگامی که این داستان را میخواندم جایی رسیدم که راوی داستان اولین بار «میم» را توصیف می‌کند: «پشت درختانی سبز پسربچه‌ای لاغر ایستاده و نزدیک به او، روی پتویی چهارخانه، دختری جوان نشسته و کتاب می‌خواند» راوی که یک نویسنده است، در سن دوازده سالگی عاشق دخترک کتابخوانی می‌شود که چندسالی از او بزرگتر است. یکی از دو تصمیم بزرگ عاشق جوان این است که می‌خواهد نویسنده شود. بگذارید چند قسمت دیگر از داستان را که نشانه‌های کتابخوانی دخترک دیده می‌شود، با هم بخوانیم  و سپس به اصل مطلب بپردازیم . «هر بار که چیزی برایش می‌آورم (دراز کشیده روی پتو، زیر درخت‌ها، کتاب می‌خواند)» «من و دختری که انتخاب کرده‌ام از قماشی دیگر هستیم … میم روزی یک کتاب می‌خواند… می‌خواهد برود فرنگ و هنرپیشه تئاتر شود. می‌داند که من می‌خواهم شاعر یا نویسنده شوم و بو برده که عاشقش هستم. کتاب‌هایش را بِهِم قرض می‌دهد…»  این نشانه‌ها را که در جابجای متن دیدم، یادم آمد که در جاهای دیگر نیز به زن (دختر) کتابخوان برخورده‌ام. کمی که بیشتر فکر کردم به این نتیجه رسیدم که به همان نسبت در داستان‌های مختلف به مرد نویسنده برخورده‌ام. آیا می‌توانم به این نتیجه برسم که هر جا حرف از خواندن است زنان نماینده این عمل هستند و هرجا نوشتن مردان؟ بگذارید یک آزمایش سریع هم انجام دهیم. در جستجوی گوگل این عبارتها را وارد می‌کنم: reading painting، Writing Painting، Reader painting و writer painting همچنین Author painting. دلیل اینکه خواستم میان نقاشی‌ها جستجو کنم این است که در نقاشی نوعی بازنمایی رخ داده بود. نتایج فرض اولیه مرا تایید می‌کنند. در تصاویر مربوط به خواندن و خواننده، زن جنس غالب بود و در تصاویر مربوط به نوشتن و نویسنده، مرد غالب بود. به عنوان یک فرضیه با یک استقراء ناقص تقریبا برای من پذیرفتنی است که خواندن کلیشه‌های زنانه دارد و نوشتن کلیشه‌های مردانه. اما چرا؟  نویسنده بودن یعنی author بودن؛ یعنی «فردی که چیزی را می‌آفریند یا سرچشمه چیزی از اوست». بنابراین نویسنده بودن کنشگر بودن است. در مقابل، خواننده حداکثر کاری که می‌کند دریافت تام جهانیست که نویسنده آفریده است. در نظریه‌های سنتی ادبی، نویسنده معنا را درون متن قرار می‌دهد و وظیفه خواننده است معنی را دریابد و کوشش کند که بیاموزد و درونی کند. به این ترتیب خواننده بودن، کنش‌پذیری را همراه خود دارد. بگذارید از همین داستانِ «درخت گلابی» سرنخ‌هایی پیدا کنیم. آنجایی را بخوانیم که روای داستان، که نویسنده است، اعتراف می‌کند که عاشق شده است: «کاش زودتر بزرگ می‌شدم … زودتر بیست سالم می‌شد یا سی یا چهل، سن مردان مهم و معتبر؛ و میم با احترام و ستایش نگاهم می‌کرد، شعرهایم را می‌خواند و حرف‌های دلم را جدی می‌گرفت.» نویسنده عاشق خوانندگان خود است. نویسنده از اینکه خوانده شود لذت می‌برد و این برایش مهم است. خواننده جهان مکنون در متن را که خالق آن نویسنده است، می‌کاود و تمام خلاقیتش این است که خواننده بهتری باشد یعنی سعی کند ذهنیت خود را به ذهنیت نویسنده نزدیک کند. در نهایت، تنها او می‌تواند ستایشگر آن چیزی باشد که توسط نویسنده آفریده شده است، تازه برای رسیدن به این مرحله نیز باید رنج فراوانی ببرد. از سوی دیگر خواننده هرچه بتواند خود را به نویسنده شبیه‌تر کند مقبول...

ادامه مطلب

شیدایان کتاب در خانه کاغذی

ارسالی توسط در شهر ۱۹, ۱۳۹۳ در بازنمایی خواندن در ادبيات, روانشناسی خواندن, معرفی کتاب, مقاله برگزیده | بدون نظر

شیدایان کتاب در خانه کاغذی

مروری بر «خانه کاغذی» نوشته کارلوس ماریا دومینگز قصد ندارم در این یادداشت به نقد ادبی بپردازم، بلکه هدف من بررسی یک مفهوم در حوزه «مطالعاتِ خواندن» است که در این داستان بدان پرداخته شده است: کتاب‌شیدایان و اینکه آنها چگونه می‌خوانند. این تصور که کتاب خواندن، باعث می‌شود زندگی آدمی بهتر شود یا کتاب خواندن کار خوب و عالمانه‌ای است، حرفی است که همه از پس گفتنش برمی‌آیند. اما اینکه کسی بیاید و بگوید کتاب‌خواندن جان افراد را به خطر می‌اندازد کمی غریب به نظر می‌رسد، بخصوص اگر این فرد شواهدی هم ارائه دهد، کار کمی پیچیده‌تر می‌شود. کارلوس ماریا دمینگز، در ابتدای این رمان کوچک در مورد خطرات کتاب خواندن، بر اساس مشاهداتش هشدارهای لازم را به شما می‌دهد: … بلوما را موقع خواندن اشعار امیلی دیکنسون در نبش خیابان اول ماشین زیر گرفت … لئونارد وود یک نیمه بدنش افلیج شد به خاطر اینکه دانشنامه بریتانیکا سرش افتاد… ریشارد پایش شکست … دوستی دیگر در زیرزمین یک کتابخانه عمومی دچار سِل شد … معده یک سگ شیلیایی به خاطر خوردن برادران کارامازوف ترکید و … (ص. ۵-۶) بعد از این هشدارها، راوی داستانی را شروع می‌کند که مربوط به یک شیدایِ کتاب است، یعنی دوست همان بلومایی که موقع خواندن اشعار دیکنسون زیر ماشین رفته است. این دوست نامش براوئر است. او به واقع یک شیدای‌کتابِ تمام عیار است. داستان حول او و رابطه‌اش با کتاب‌ها شکل می‌گیرد که از زبان افراد مختلفی که در برهه‌های مختلف با او بوده‌اند نقل می‌شود. دو نوع آدم وجود دارد … نوع اول‌شان فقط کلکسیونرند، از این رو دنبال آثار منتشر شده نایاب… هستند، یا کتابی نفیس و امضا شده و جلد کتانی از بونِت؛ صرفا به خاطر اینکه یک بار آن را ورق بزنند و نگاهی به صفحاتش بیندازند… نوع دوم، مثل براوئر، به معنای مطلق کلمه کتاب‌خوان‌اند، و در طول حیات خود کتابخانه معظمی درست می‌کنند. آنها عاشق کتاب‌اند و هیچ بعید نیست که … ساعت‌ها در بحر کتابی فرو روند و هیچ کاری نکنند جز خواندن و بلعیدن آن (ص. ۱۹-۲۰). از متن بالا می‌توان حدس زد که «خانه کاغذی» در ادامه این بند بایستی توضیح مفصل‌تری درباره این دو نوع آدم ارائه کند و این توضیحات همان داستان کتاب هستند. در این داستان با دو پرکتیس خواندن در جمع کتاب‌شیدایان مواجه هستیم. کتاب‌شیدایی یا بیبلیومانیا (bibliomania) (جنون کتاب و کتاب‌پرستی‌ هم گفته‌اند) از آن دسته حالات روحی-روانی است که ظاهراً از همان دورانی که کتاب پا به عرصه گذاشته است دامن بسیاری را گرفته است، از اوریپید، شاعر و نمایش‌نامه‌نویس یونانی، تا شاهان و فرمانروایانی که دستور می‌دادند کتاب‌ها از سراسر گیتی یکجا گردآورند، تا مردمان معاصر که تا آخرین شاهی جیبشان را خرج کتاب می‌کنند. اما حال و روز این شیدایانِ کتاب با هم متفاوت است. گروهی می‌خرند تا بخوانند، گروهی دیگر در پی لذت کلکسیونری از آنها هستند و البته سرمایه‌ اجتماعی که از این طریق برای خود کسب می‌کنند. براوئر، که به نوعی قهرمان داستان نیز هست، از آن کتاب‌شیداهای کتابخوان است. حالات او این گونه توصیف می‌شود: براوئر معتاد کتاب بود. تا پولی به دست‌اش می‌آمد کتاب می‌خرید… هر کتابی که به دست‌اش می‌رسید می‌بلعید و در کنار آن یک خروار آب‌نبات کارامل را … (ص. ۳۰) مردی را تصور کنید که اختیار روز و شب‌اش دست خودش باشد و پول کافی هم داشته باشد تا هر کتابی را که دل‌اش...

ادامه مطلب

انسان مدرن موجودی روزنامه‌خوان و زناکار

ارسالی توسط در مرد ۲۹, ۱۳۹۳ در بازنمایی خواندن در ادبيات, مقاله برگزیده | یک نظر

انسان مدرن موجودی روزنامه‌خوان و زناکار

پیشتر در مطلبی با عنوان «عمل وقیحانۀ روزنامه خواندن» مطلبی از مارسل پروست نقل کردم که در آن روزنامه‌خوانی عملی ناخوشایند و شهوانی به شمار آمده بود. اخیراً نیز وقتی کتاب «سقوط» کامو را خواندم به مطلبی در برخوردم که همچون پروست روزنامه‌خوانی را در ردیف زنا به شمار آورده است و انسان مدرن را موجود روزنامه‌خوان و زناکار خطاب کرده است: همیشه این طور به نظرم رسیده است که هموطنان ما به دو چیز ولع دارند: یکی افکار و عقاید و دیگری زنا. و، اگر بتوان گفت، از هر کجا که باشد. البته بهتر است از محکوم کردن آنان خودداری کنیم، تنها آنان نیستند، همه اروپا در این وضع قرار گرفته است. من گاه به اندیشه آنچه مورخان آینده درباره ما خواهند گفت فرو می‌روم. در مورد انسان امروزی یک جمله برای آنها کافی است: او زنا می‌کرده و روزنامه می‌خوانده است (ص. ۳۸). در جایی دیگر راوی داستان روزنامه‌خوانی را تسکین و جبران مصیبت برای جنایت‌کاران ساده‌دل میداند: … وانگهی بعضی از جنایت‌کاران ساده دل هنگام آدم کشی دچار همین احساس شده بودند و در وضع محنت باری که داشتند، بدون شک مطالعه روزنامه برایشان نوعی جبران مصیب‌بار بود. آنان مانند بسیاری از مردم، دیگر تحمل گمنامی را نداشتند و این بی‌صبری تا اندازه‌ای موجب شده بود که آنان دست به شدیدترین اعمال بزنند (ص. ۵۶). با خواندن این مطالب این پرسش به ذهن خطور  می‌کند که  چرا روزنامه‌خواندن با عملی خارج از عرف مقایسه شده است. راوی «سقوط»، جان بابتیست کلمنس، از قضاوت دیگران فرار میکند، بنابراین خود را در جایگاهی قرار می‌هد که در معرض آن قرار نگیرد. از نظر وی یکی از مهم‌ترین معضلات زندگی همین قضاوت است. روزنامه‌ها به راحتی حریم خصوصی افراد را در معرض دیگران قرار می‌دهند هم قضاوت میکنند و هم دیگران را وادار به قضاوت می‌کنند. فضاوت کردن در مورد دیگران و مورد قضاوت دیگران واقع شدن در دنیای امروز گریزناپذیر می‌شود. بنابراین دور از ذهن نیست که روای داستان، این ساکن در اوجها به قول خودش، روزنامه خواندن را مطلوب نشمرد. اما چرا این ناپسند بودن را با زنا مقایسه کرده است؟ شاید یکی از دلایل این باشد که روزنامه‌خواندن که روزگاری غریب بوده همچون عمل زنا در اروپا به امری عادی و در دسترس تبدیل شده است.  یا شاید هم  کامو خواسته است با این مقایسه نشان دهد که در دنیای امروز زنا کردن چقدر دسترس پذیر شده است، و چه چیزی بهتر از روزنامه برای توصیف دسترس پذیر بودن و عادی بودن. شاید شاهد این نتیجه گیری آن باشد که در جایی از متن این گونه می‌خوانیم : امروز ما هر لحظه آمادۀ قضاوتیم  همچنان که آمادۀ زنا. با این تفاوت که بیم ناتوانی و ضعف را هم نداریم (ص. ۸۲). منبع: سقوط/ آلبر کامو ترجمه شورانگیز فرخ. نشر نیلوفر چنانکه از مطالب و مقالات منتشر شده به وسیله «مجله مطالعات خواندن» بهره می برید و انتشار آزاد آنها را مفید می دانید، دقت کنید که در کنار همکاری علمی شما عزیزان، تداوم کار این سایت به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان وابسته است. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما...

ادامه مطلب

عمل وقیحانۀ روزنامه خواندن

ارسالی توسط در فرو ۷, ۱۳۹۳ در بازنمایی خواندن در ادبيات, روانشناسی خواندن | یک نظر

عمل وقیحانۀ روزنامه خواندن

پیر بوردیو (Pierre Bourdieu) در بخشی از کتاب «تمایز» به بخشی از یادداشت مارسل پروست (Marcel Proust) با عنوان «آخرین احساسات یک مادرکُش» اشاره می‌کند که در آن پروست از روزنامه‌خوانی  به عنوان «عملی وقیحانه و شهوانی» یاد می‌کند چراکه: «همه شوربختیها و فجایعی که جهانیان را در بیست و چهار ساعت گذشته عذاب داده است -جنگهایی که به قیمت جان پنجاه هزار نفر تمام شده است، قتل‌ها، اعتصاب‌ها، ورشکستگی‌ها، آتش‌سوزی‌ها، مصمومیت‌ها، خودکشی‌ها، طلاقها، دیوانگی سیاستمداران  و هنرپیشه‌ها- همه و همه برای سرگرمی شخصی ما به یک جشنواره صبحگاهی تبدیل میشوند که چاشنی عالی و نشاط بخشی برای چند جرعه شیرقهوه به حساب می‌آید» (ص. ۴۷). منبع: *تمایز: نقد اجتماعی قضاوت‌های ذوقی. ترجمه حسن چاوشیان. نشر ثالث، ۱۳۹۰٫ منبع اصلی: M. Proust, “Sentiments filiaux d’un parricide” in Pastiches et Mélanges (Paris, Grallimard, 1970), p.200. متن این نوشته به زبان فرانسه چنانکه از مطالب و مقالات منتشر شده به وسیله «مجله مطالعات خواندن» بهره می برید و انتشار آزاد آنها را مفید می دانید، دقت کنید که در کنار همکاری علمی شما عزیزان، تداوم کار این سایت به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان وابسته است. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما...

ادامه مطلب

مکانِ خواندن

ارسالی توسط در تیر ۲۱, ۱۳۹۲ در بازنمایی خواندن در ادبيات, تاریخ خواندن, مقاله برگزیده | ۴ نظر

مکانِ خواندن

رابرت دارنتون (Robert Darnton:1939 to now) مورخ کتاب و متخصص تاریخ خواندن یکی از موضوعات مهم در بررسی تاریخ خواندن را مکان خواندن می‌داند. از نظر او تحقیق درباره مکان خواندن می‌تواند به کشف مفروضات پنهانِ خواندن در میان مردم کمک کند، اینکه مردم خواندن را چگونه عملی میدانستند و خواندن چه بخشی از زندگی آنها بوده است. دارنتون در طی مقاله خود *نمونه‌ای از بررسی‌های انجام شده را درباره مکان خواندن ارائه می‌کند. او ابتدا به تصویری از کتابخانه لیدن اشاره می‌کند که تاریخ خلق آن به سال ۱۶۱۰ بر می‌گردد. «آن تصویر  کتاب‌های حجیم و سنگینی را نشان می‌دهد که به تعداد زیادی قفسه که از دل دیوار برآمده‌اند زنجیر شده‌اند و بر اساس سرفصل‌های کتابشناختی کلاسیک چیده‌ شد‌اند: حقوق، پزشکی، تاریخ و مانند آنها. دانشجویان در جای جای تالار پراکنده شده‌اند و کتاب‌ها را در پیشخوان‌های بلندی که در زیر قفسه‌ها قرار گرفته‌‌اند، می‌خوانند. آنها سرپا می‌خوانند، و برای مصون ماندن از سرما ردا و کلاهی پوشیده‌اند و برای کاستن فشار از بدنشان یک پایشان را بر سکوی زیرین پیشخوان تکیه داده‌اند. [با این حساب] خواندن در دوران اومانیسم کلاسیک راحت نبوده است.»   سپس به یک و نیم قرن بعد، و به آثار فراگونارد (Jean-Honoré Fragonard: 1732-1806) بویژه دو اثر «مطالعه = la lecture» و « خواننده= la liseuse» اشاره می‌کند که چگونه در آنها محل خواندن عوض شده است: «خوانندگان بر کاناپه یا صندلی‌های پشتی‌دار لم داده‌اند و و پاهای خود را به چهارپایه‌ای تکیه داده‌اند. اغلب آنها زن هستند و روپوش‌های گشاد و راحتی پوشیده‌اند … آنها معمولا کتاب‌های ظریف در قطع جیبی در بین انگشتان خود گرفته‌اند و  نگاهی به دوردست‌ها در چشمانشان است…»   در ادامه این مطلب دارنتون یادی از آثار مونه (Claude Monet: 1840-1926) می‌کند و عنوان می‌کند که:  «خواندن از اتاق خواب بانوان به فضای باز کشیده شده است و خواننده  کتاب‌ها را با خود به صحرا و قلۀ کوه‌ها، جایی که می‌تواند با طبیعت یک‌رنگ شود، می‌برد.» * first steps towards a history of reading (۱۹۸۶) Robert Darnton in Australian Jouranl of French studies. چنانکه از مطالب و مقالات منتشر شده به وسیله «مجله مطالعات خواندن» بهره می برید و انتشار آزاد آنها را مفید می دانید، دقت کنید که در کنار همکاری علمی شما عزیزان، تداوم کار این سایت به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان وابسته است. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما...

ادامه مطلب

مطالعات دستوری و کتاب‌خواندن‌های پیشنهادی

ارسالی توسط در خرد ۲۶, ۱۳۹۲ در انواع خواندن, بازنمایی خواندن در ادبيات, ترویج خواندن, دین و خواندن, مقاله برگزیده | ۲ نظر

مطالعات دستوری و کتاب‌خواندن‌های پیشنهادی

اشاره: آنچه در پی می‌آید، برگرفته از کتاب «رشد» اثر مرحوم علی صفایی حائری (عین-صاد) است. مرحوم صفایی به دینداری نگاهی اگزیستانسیال داشت؛ یعنی آن را امری وجودی می‌دانست که باید با اختیار و طلب و تشنگی خود فرد آغاز شود و از درون او بجوشد. به تعبیر خود ایشان، نمی‌توان با تحریک و تهییج و هل‌دادن و به‌دوش‌کشیدن انسان‌ها را باایمان کرد. ممکن است از طریق اینها بتوان کسی را برای مدتی به دین جذب کرد، اما تا درد و طلب و تشنگی نباشد، هرآینه ممکن است در تقابل با بحران‌ها و پرسش‌ها، فرد از راه برگردد و جذب محرک‌ها و مهیج‌های دیگر گردد. نگاه ایشان به مطالعه، به‌ویژه مطالعۀ متون دینی نیز مبتنی بر همین اصل است. تا فرد دغدغه و پرسش و طلب نداشته باشد، خواندن این کتاب و آن کتاب جز امتلاء ذهنی ارمغانی برایش نخواهد داشت. با هم عبارات مرحوم صفایی را مرور می‌کنیم:

ادامه مطلب

لعنت بر نوزلاماخوان‌ها

ارسالی توسط در خرد ۴, ۱۳۹۲ در انواع خواندن, بازنمایی خواندن در ادبيات, تاریخ خواندن, مقاله برگزیده | یک نظر

لعنت بر نوزلاماخوان‌ها

در جایی حکایتی خواندم از دورانی که در آن  مردم روزنامه‌هاخوان‌ها را لعنت می‌فرستادند*. آن حکایت این‌چنین بود که مردی درباره   زنش و اینکه او را همراه با خود بیرون بیاورد یا نه، به مشکل بر می‌خورد و در پی فردی است که این مسئله را حل کند: « … بهتر است با شخص ناشناسی که اهل خواندن و نوشتن است مشورت کنم. موقعی که از جلوی دکان یک بخاری‌ساز می‌گذشتم، دیدم که استادکار یک کاغذ خیلی بزرگی، خیلی بزرگ، را در دست گرفته و دارد می‌خواند. داخل دکان شدم و مثل اینکه میخواهم چیزی را بخرم مشغول نگاه کردن به این طرف و آن طرف شدم. استاد سرش را از روی کاغذ بلند کرد و گفت: «عموجان! دنبال چه می‌گردی؟». جواب دادم :«دردت به جانم، وقتی کاغذ خواندنت تمام شد و از نگرانی درآمدی، من حرفم را خواهم زد». به من گفت:«این نامه نیست؛ نوزلاما (روزنامه) است». با شنیدن کلمه نوزلاما، تکان خوردم؛ زیرا حرف کربلایی عمو ملا محمد جعفر قلی خان‌مان را که نوزلاماخوان‌ها را لعنت می‌کرد به یادم آمد. با این حال، خواستم بفهمم که در آن چه چیزی می‌نویسند. نگاهی به سراپایم انداخت و جواب داد:«به درد تو نمیخورد» گفتم:«نترس، روزنامه‌ات را نمی‌خواهم. فقط بگو توش چی‌نوشته شده؟» جواب داد: «به فارسی است» گفتم: «باشد بخوان!» کمی خواند، چیزی نفهمیدم… گفتم به ترکی بگو تا بفهمم. گفت «اینجا نوشته که در هر مملکتی که علم و تربیت راه پیدا کند، وارد مغز زنان می‌شود» این را که شنیدم به زنم سپردم متوجه مغزش باشد که تربیت داخل آن نشود. (صحبت**، ش ۴، دهم شوال ۱۳۲۷/ ۳آبان ۱۲۸۸ نقل از  پروین (۱۳۹۲)).   این نوشته اشاره به دوران مشروطه دارد و با طنز، پیگیر مقصود دیگری است اما ناخودآگاه داده هایی تاریخی درباره خواندن در آن دوران ارائه می‌دهد. منحصراً اگر بخواهیم این نوشته را شرحی قابل تعمیم به آن دوران فرض کنیم (که این فرض قابل آزمون و بررسی است)، ظاهراً عمل روزنامه خوانی در دوران مشروطه، لااقل در تبریز، عملی بوده که می‌توان  از آن به «پرکتیس روزنامه‌خوانی» یاد کرد بدین معنی که عموم مردم به نوعی با این خواندن درگیر بوده اند چه آن بخاری سازی که نوزلاما می خواند و چه کربلایی عمو ملامحمد جعفرقلی خانی که روزنامه‌خوانها را لعن می‏‌کرد. بخصوص شیوه استفاده از واژه «نوزلاما» در اینجا بیان کننده این واقعیت است که صاحب دکان بخاری‌سازی از آن روشنفکرانی نبوده که به بخاری‌سازی تبعید شده است، بلکه او همان مرد عامی است و به شیوه ای عامیانه، آنگونه که عوام ترک زبان تلفظ می‌کنند، کلمه روزنامه را به «نوزلاما» تغییر داده است. نام و القابی که برای لعن کننده روزنامه خوانی نیز در نظر گرفته شده است، کربلایی عمو ملامحمد جعفرقلی خان، خود نشانه ای است از یک گروه اجتماعی: «کربلایی» به معنی کسی که اهل مذهب است و شیعه و بالطبع پیر و نام محمد جعفر که تایید دوباره این مذهبی بودن است، او هم اسمش و هم عملش مذهبی است. ملا هم هست، یعنی اینکه اهل علم است و تحصیل‌کرذه و صاحب دانش (نه لزوما دانش مذهبی و حوزوی). خان نیز پسوندی است که نشان می‌دهد ملا، از طبقه ی مالکان و ثروتمندان بوده. با توجه به طنز بودن مطلب، احتمالا نویسنده خواسته است تضادهایی را که یک شخص می توانسته یکجا  در وجود خود جمع کند با این اسم بیان کند و بزرگترین تضادش نیز  تکفیر خواندن روزنامه...

ادامه مطلب

“کالای جدید”؛ دربارۀ خلاصه‌نویسی و خلاصی از رنج خواندن

ارسالی توسط در فرو ۲۵, ۱۳۹۲ در انواع خواندن, بازنمایی خواندن در ادبيات, عمومی, مقاله برگزیده | بدون نظر

“کالای جدید”؛ دربارۀ خلاصه‌نویسی و خلاصی از رنج خواندن

در کتاب “قصه‌های یک دقیقه‌ای” که مجموعه داستان‌های کوتاه از ایشتوان ارکنی (Istvan Orkeny)، نویسندۀ مجارستانی است و توسط کمال ظاهری و نشر چشمه ترجمه و منتشر شده است، داستانی آمده با عنوان “کالای جدید”. حال و هوای متن، تبلیغ یک کالای جدید را به ذهن متبادر می‌کند؛ در واقع داستان چیزی جز یک متن تبلیغاتی یا پیام بازرگانی فرضی نیست. اما ورای این پوستۀ ظاهری، متن هجو یک نوع نگاه به “خواندن” (مطالعه) است…

ادامه مطلب

لایه‌های خواندنِ دن کیشوت از چشم فوئنتس

ارسالی توسط در آذر ۲۲, ۱۳۹۱ در بازنمایی خواندن در ادبيات, مقاله برگزیده, نظرورزی در باب خواندن | بدون نظر

لایه‌های خواندنِ دن کیشوت از چشم فوئنتس

این نوشته نگاهی کوتاه به مقاله‌ی سروانتس یا نقد خواندن (Cervantes o la critica de la lectura) نوشته کارلوس فوئنتس (Carlos Fuentes Macías: ۱۹۲۸-۲۰۱۲) است. فوئنتس در این مقاله سعی دارد تا لایه های مختلف خواندن و نیز وضعیت خواننده نسبت به متن را در رمان دن کیشوت (Don Quixote) بررسی کند. دن کیشوت (عنوان کامل: نجیب زاده هوشمند، دن کیشوت دلامانچا) رمانی است که سروانتس (Miguel de Cervantes Saavedra: ۱۵۴۷-۱۶۱۶) آن را در دو بخش در سالهای ۱۶۰۵ و ۱۶۱۵ منتشر کرد.  دن کیشوت دلامانچا دهکده خود را ترک می کند و به میان دنیا می رود و کشف کند که جهان به آنچه درباره اش خوانده شباهی ندارد. او نومیدوار در جستجوی انطباقی جدید است، تشابهی جدید در جهانی که هیچ چیز شبیه آنچه زمانی به آن شباهت داشته نمی نماید. دن کیشوت شهسوار ایمان است و این ایمان از خواندن او سرچشمه گرفته است و خواندن او جنونی است… او هم به گونه ای عینی و هم به گونه ای نمادین خود را وثیقه خواندن تک معنای متون کرده است و می کوشد این خواندن را به جامه‌ی واقعیتی درآورد که کثیر، چند پهلو  و مبهم شده است.  فوئنتس اولین لایه خواندن را سطح بلافصل خواندن می نامند. در این لایه دن کیشوت خداوندگار خوانده‌های پیشین است که مغز او را خشک کرده است. در سطح دوم خواندن، او بدل به خداوندگار کلماتی می شود که در دنیای لفظی کتابی با عنوان دن کیشوت جای گرفته است. در این سطح از خواندن او خواننده داستان نیست بلکه خود بازیگر ماجرای حماسی خود است. وقتی رویارویی واقعیت با خوانده‌های دن کیشوت اتفاق می افتد، سطح سوم خواندن پدید می آید. او می‌خواهد تمامی جهان را در خوانده هایش جای دهد. اما هر بار دن کیشوت شکست می خورد و در هر شکستی به خوانده های خود پناه می برد. در سطح بعدی خواندن، رفته رفته این توهم فرو می ریزد. او کتابی می بیند با عنوان: نجیب زاده هوشمند، دن کیشوت دلامانچا. این کتاب درباره خود دن کیشوت است و چیزهایی که تنها برای وی پیش آمده. پیشتر فقط خدا می توانست باخبر باشد اما اکنون هر که کتاب را بخواند با خبر می شود: خواننده شبیه خدا می شود. سطح بعدی خواندن زمانی پیش می آید که دن کیشوت می خواهد رمان جدید دن کیشوت را اینبار به صورت بالفعل بخواند. این خواندن جدید جهان را دگرگون می کند چرا که جهان بیش از پیش شبیه جهان جای گرفته در رمان دن کیشوت می شود. سیر داستان ما را از خواندن به خوانده شدن هدایت می کند: آنگاه که دن کیشوت می خواند از قهرمانان حماسی تقلید می کند اما آنگاه که دن کیشوت خوانده می شود دنیا از او تقلید می کند و بهایی که او پرداخت می کند از دست دادن افسون است. ترجمه متن کامل این مقاله را در کتاب زیر بخوانید: از چشم فوئنتس: نگاهی به سرواتس، دیدرو، گوگل، بونوئل، بورخس، کوندرا و مارکز/ نوشته کارلوس فوئنتس، ترجمه عبدالله کوثری. نشر طرح نو. صفحات ۷۹-۱۰۹. به این نوشته اینگونه استناد دهید:  محبوب، سیامک (۱۳۹۱) لایه‏های خواندن دن کیشوت از چشم فوئنتس. مجله مطالعات خواندن. آذر. http://readingandreaders.com/?p=591 نوشته های مرتبط: بدخوانی و بدانجامی چنانکه از مطالب و مقالات منتشر شده به وسیله «مجله مطالعات خواندن» بهره می برید و انتشار آزاد آنها را مفید می دانید، دقت کنید که در کنار همکاری علمی شما عزیزان، تداوم کار این...

ادامه مطلب

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*