خواندنِ عمومی به‌مثابه زیرساختی برای مطالعه و نقد

خواندنِ عمومی به‌مثابه زیرساختی برای مطالعه و نقد

نعمت‌الله فاضلی۱استاد انسان‌شناسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

فصلنامه مطالعات خواندن، دوره ۱، شماره ۳، بهار ۱۳۹۹


خواندن پدیده‌ای معاصر و مدرن

[… خواندن یکی از پدیده‌های معاصر و مدرن در جامعه انسانی و ازجمله جامعه ماست، اگرچه تاریخ خواندن به زمانی حتی پیش از اختراع خط می‌رسد و در تمام دوره تمدن و تاریخ زندگی اجتماعی انسان همواره متناسب با تحولات اجتماعی و اقتصادی و ظهور شکل‌های تازه فناوری، خواندن نیز شکل گرفته و گسترش یافته است. خواندن را اگر عبارت از تلاش انسان برای رمزگشایی از نظام‌های گوناگون نشانه‌ای بدانیم و آن را بخشی از تلاش انسان برای تفسیر و معنادار کردن زندگی و خود و هستی بپنداریم، در آن صورت خواندن امری زیستی است که هم‌زمان با شکل‌گیری و گسترش جوامع انسانی ظاهر شده است. خواندن به معنای تلاش برای معنادار کردن تجربه‌ها و نشانه‌ها در زندگی انسان و درعین‌حال همچون شکلی از تعامل و ارتباط یکی از مؤلفه‌های وجودی انسان‌هاست. از این دیدگاه خواندن تنها محدود به متون مکتوب نیست. خواندن کنش ارتباطی انسان برای خلق معناست؛ معناهایی که بتوانند ارتباط میان انسان‌ها را ممکن و تسهیل کنند.

اما خواندن در بیان عمومی آن معنایی محدودتر از تفسیر کردن یا فهمیدن دارد. در این معنای خاص‌تر، خواندن عبارت است از تلاش انسان برای رمزگشایی از نوشته‌ها. در این شکل از خواندن ما با خط و الفبا، سواد و مهارت‌های خاصی سروکار داریم. در این معنا از خواندن، ما خواندن را تنها محدود به گروه باسوادان می‌کنیم نه همه انسان‌ها. خواندن در این معنای خاص یکی از ارزش‌های فرهنگی جامعه مدرن یا معاصر بوده است. اگرچه ازلحاظ تاریخی، همه ادیان و تمدن‌ها برای خواندن و نوشتن شکلی از ارزش و تقدس را قائل بوده‌اند و این واقعیت که خداوند از طریق کتاب با ما ارتباط برقرار کرده است خود گواهی بر قداست خواندن و نوشتن در فرهنگ انسانی است. این واقعیت تاریخی که همه تمدن‌ها و جوامع توسعه‌یافته تلاش کرده‌اند هویت خود را با سندهای مکتوب و در قالب کتاب‌هایی چون دیوان‌های شعر و کتاب‌های تاریخی و اسناد مکتوب عینیت بخشیده و رؤیت‌پذیر سازند و همچنین اینکه بخش مهمی از ساحت زیبایی‌شناختی جوامع و فرهنگ‌ها به‌صورت مکتوب شکل گرفته است، همه بیانگر جایگاه یا حرمت و قداست خواندن و نوشتن در همه جوامع و فرهنگ‌ها ازجمله فرهنگ ایران است. اما باوجود این واقعیت‌ها باید گفت که خواندن و نوشتن در گفتمان جامعه مدرن یا معاصر معنای تازه‌ای دارد که آن را از معانی پیشامعاصر آن متمایز می‌کند. یکی از این تمایزها عبارت است از تلاش فرهنگ مدرن بر خوانا و نویسا کردن همگان. به این معنا که برای فرهنگ مدرن خواندن و نوشتن، باید به‌مثابه الگوی ارتباطی غالب در جامعه درآید. از آرمان‌های عصر روشنگری این بود که عقل راهبر جامعه شود، یعنی ما بتوانیم از طریق نیروی عقل انسانی و تأمل و تفکر، تاریخ، طبیعت و انسان را بشناسیم و بر محدودیت‌های آن چیره شویم و امکان آزادی انسان از انواع محدودیت‌های طبیعی و تاریخی را فراهم آوریم.

رسانه عقل مدرن نوعی رسانه ارتباطی مکتوب است. عقل مدرن، عقل خوانا و نویسا است. ازاین‌رو خواندن و نوشتن ارزشی بیش از فن و مهارت در فرهنگ مدرن دارد. انسان عاقل در فرهنگ مدرن کسی است که می‌خواند و می‌نویسد. ازاین‌رو خواندن و نوشتن که به آن سواد می‌گویند از مؤلفه‌های ساختاری انسان و جامعه مدرن است. تمایزی که فرهنگ مدرن به معنای خواندن و نوشتن می‌دهد و آن را از معناهای پیشین جدا می‌سازد تکیه‌بر خواندن و نوشتن انبوه است. اینکه همه باید آمادگی و توانایی خواندن و نوشتن و کاربردهای آن را پیدا کنند. کاربردهای سواد برای جامعه مدرن به همان اندازه اهمیت دارد که داشتن سواد مهم است.

ساختارهای سازمان اجتماعی در جامعه مدرن به‌گونه‌ای است که بر سواد استوار شده است. بوروکراسی یا دیوان‌سالاری به‌عنوان شکل غالب سازمان اجتماعی مبتنی بر خواندن و نوشتن است. امروز هر انسانی که بخواهد در جامعه شهری‌شده، زندگی متعارفی شکل دهد لاجرم باید بتواند نوعی ارتباط مکتوب با جامعه برقرار کند. علاوه بر این، خواندن و نوشتن، نه‌تنها در نظام بوروکراسی و سازمان جامعه تعبیه شده است، بلکه ما برای تربیت و پرورش خود، نیازمند خواندن و نوشتن هستیم.

انسان امروز اگر بخواهد نفس و شخصیت خود را متناسب با ارزش‌ها، انتظارات و ضرورت‌های جامعه امروزی تعالی بخشد و خویشتن را توانمند سازد لاجرم باید بتواند متن‌های فلسفی، علمی، هنری و ادبی گوناگون را که در قالب کتاب، مقاله، یا متن‌های بصری تولید می‌شوند و از طریق اشکال گوناگون رسانه اشاعه و انتشار می‌یابند بخواند یا حتی توانایی تولید این‌گونه متن‌ها را نیز به دست آورد. اگر از این دیدگاه به خواندن و نوشتن نگاه کنیم، می‌بینیم که خواندن و نوشتن چیزی شبیه به تکنیک‌های بدن و فناوری‌های نفس هستند؛ یعنی همان‌طور که لازم است ما شیوه معینی از راه رفتن و استفاده از دست‌ها را بدانیم و همان‌طور که لازم است آگاهی‌ها و راهبردهای گوناگونی برای متمدن‌سازی خویشتن و برساختن شخصیت را بدانیم، به همان نسبت، لازمه تمام زندگی ما آگاهی و اشراف و تسلط بر خواندن و نوشتن و کاربردها و ارزش‌های گوناگون آن در زندگی است.

سیطره سواد و یا همان خواندن و نوشتن در دنیای مدرن، موجب شکل‌گیری مجموعه وسیعی از تحولات در تمام ابعاد اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی شده است. شکل‌گیری نظام آموزش همگانی و آموزش عالی انبوه، شکل‌گیری صنعت نشر به‌عنوان یکی از صنایع فرهنگی بزرگ، شکل‌گیری و گسترش کتابخانه‌ها، کتاب‌فروشی‌ها، قرائت‌خانه‌ها، و ظهور نهادهای اجتماعی جدید مانند اجتماع منتقدان، ظهور و گسترش مطبوعات به‌عنوان رسانه مکتوب، مجلات، همگانی شدن ارتباطات مکتوب، گسترش و همگانی شدن نفوذ ارتباطات مکتوب در نظام‌های اداری، نظام‌های شهرسازی، نظام‌های برنامه‌ریزی اداری و … همگی بیانگر این واقعیت هستند که خواندن و نوشتن در جامعه جدید حتی محدود به مطالعه در معنای خاص آن نیست.

اغلب وقتی از مطالعه صحبت می‌کنیم، منظورمان خواندن فراغتی و فارغ‌البال از هدف‌های تجاری یا حرفه‌ای و به‌منظور لذت یا یادگیری‌های عمومی است، مانند مطالعه رمان یا خواندن کتاب‌های لذت‌بخش تاریخی، سیاسی و …اما خواندن را به‌عنوان نوعی مؤلفه فرهنگی جامعه معاصر باید امری فراتر از مطالعه دانست. خواندن برای انسان امروز چیزی شبیه تنفس کردن است. حتی افراد بی‌سواد و کم‌سواد نیز ناگزیر باید بخوانند. آنها لاجرم باید با کمک دیگران هرروز متن‌های گوناگونی را رمزگشایی کنند. هیچ‌کس نمی‌تواند بدون خواندن زیستن اجتماعی و یا انسانی خود را تضمین کند. همین ضرورت خواندن در جامعه امروزی و معاصر موجب شده است تا راهبردهای فرهنگی گوناگونی برای توسعه و تقویت خواندن شکل گیرد. مطالعه فراغتی را می‌توان یکی از همین راهبردها دانست.

ما برای اینکه بتوانیم بخوانیم و بنویسیم، یعنی برای اینکه بتوانیم از مجموعه متن‌های وسیعی که در زندگی روزمره با آن سروکار داریم رمزگشایی کنیم و از دقت و توجه کافی برای آگاه شدن از این متن‌ها برخوردار شویم باید اشکال گوناگونی از خواندن را تمرین کنیم. مطالعه رمان یا مطالعه شعر یا دیگر اشکال مطالعه فراغتی نوعی تمرین برای خواندن است. آنها که اهل مطالعه هستند حوصله و آمادگی لازم برای خواندن نامه‌های اداری، اسناد و اشکال گوناگون متن‌ها را دارند. زندگی روزمره امروزی به همان میزان که با بهداشت و تغذیه سروکار دارد با خواندن و نوشتن نیز آمیخته شده است. زندگی روزمره ما با زندگی انسان پیشامعاصر حداقل از این نظر کاملاً متفاوت است که ما در زندگی روزمره خوانا و نویسا هستیم. مطالعه کتاب نوعی آمادگی است برای داشتن زندگی خوانا و نویسای موفق.

برای فهم وضعیت خواندن در جامعه امروز ما لازم است قبل از هر چیز معنای خواندن در جامعه معاصر را توضیح دهیم. در سال‌های اخیر بحث‌های گسترده‌ای درباره مطالعه و سرانه مطالعه و مدیریت نشر، صنعت چاپ و بحث‌های گوناگون در حوزه کتاب انجام شده است. اما به یکی از مفاهیم بنیادینی که به این حوزه اختصاص دارد، یعنی خواندن، توجه نمی‌شود. اغلب ما معنا و جایگاه خواندن را بدیهی و مفروض می‌انگاریم. ازاین‌رو نسبت به خواندن آگاهی اندکی داریم. پرسش‌های بنیادینی درباره این مفهوم وجود دارد که لازم است آنها را وارسی کنیم. برای مثال این پرسش که خواندن چیست یا میان خواندن و مطالعه چه تفاوت‌هایی وجود دارد؟ جایگاه خواندن در زندگی فردی و اجتماعی ما کجاست؟ چرا و چگونه ما به خواندن نیازمند شده‌ایم؟ بین خواندن در جامعه مدرن و خواندن در جامعه پیشامدرن چه تفاوت‌هایی وجود دارد؟ این پرسش‌هایی است که تاکنون کمتر به آنها پرداخته شده است. به نظر من برای گسترش مطالعه و رونق دادن به ارتباطات مکتوب و همچنین توجه بیشتر به مسئله کتاب در جامعه امروز باید پرسش‌های مذکور درزمینه خواندن را جدی گرفته و درباره آنها نوعی گفتگوی اجتماعی و همگانی را شکل دهیم.

خواندن در جهان امروز سه معنای متفاوت دارد: ۱- خواندن به‌مثابه سواد یا توانایی و مهارت وجودی و انسانی که آن را برای ایجاد ارتباط استفاده می‌کنیم. ۲- خوانش: خواندن به‌مثابه شکلی از نقد و فهم متن (امروزه در نظریه‌های نقد هنری و ادبی خواندن را در این معنا به کار می‌بریم) ۳- خواندن به معنای مطالعه کردن (ما در مباحث مربوط به سیاست‌گذاری فرهنگی وقتی‌که از میزان مطالعه یا خواندن صحبت می‌کنیم منظورمان از خواندن، مطالعه کردن است).

چهار وجه مسئله‌مند خواندن همگانی

 از میان سه مفهوم مذکور ما در گفتگوهای اجتماعی که تاکنون داشتیم عمدتاً درباره خواندن به‌مثابه مطالعه تأمل و گفتگو کرده‌ایم. در دانشگاه‌ها نیز خواندن را به معنای خوانش بررسی کرده‌اند. اما خواندن به معنای عمومی آن با نوعی غفلت همگانی مواجه بوده است. به گمان من هم خوانش و هم مطالعه نیازمند آن است که خواندن در معنای عمومی آن دقیقاً فهمیده شود. تا زمانی که خواندن در معنای عمومی آن به‌درستی در جامعه معاصر فهم‌پذیر نشود ما نه درزمینه خوانش و نه در حوزه مطالعه نمی‌توانیم موفقیتی چشم‌گیر به دست آوریم. ازاین‌رو در اینجا می‌کوشم تا معنای خواندن به‌مثابه کنش عمومی را مورد توجه قرار دهم. در زمینه خواندن به‌مثابه کنش عمومی نیز شاید کلیدی‌ترین بحث توضیح وجوه مسئله‌مند کنش خواندن یا خواندن همگانی است که در این زمینه باید رابطه میان تحولات اجتماعی اقتصادی سیاسی و فرهنگی در جامعه جدید و کنش خواندن را موردتوجه قرار دهیم. من در اینجا تلاش می‌کنم تا نکات چهارگانه‌ای که می‌توانند خواندن همگانی را به‌صورت نوعی مسئله درآورند توضیح دهم.

  1. در یک قرن گذشته سرمایه‌گذاری بزرگی درزمینه خوانا و نویسا کردن مردم و شکل دادن جامعه باسواد انجام داده‌ایم. اما علیرغم یک قرن سرمایه‌گذاری مادی و انسانی، هم‌اکنون بیش از ۲۰ میلیون نفر از جمعیت ۸۰ میلیونی جمعیت کشورمان کم‌سواد یا بی‌سواد هستند؛ یعنی یک‌چهارم جمعیت ایران، توانایی خواندن و نوشتن ندارند (بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵ نرخ بی‌سوادی ۱۲.۴ است ۲https://www.amar.org.ir/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9%DB%8C/%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%AF، بخشی از مردم آموزش ابتدایی دیده‌اند و در شمار کم‌سوادها قرار می‌گیرند و بخشی نیز بازگشت به بی‌سوادی داشته‌اند یعنی آنچه آموخته‌اند فراموش کرده‌اند).
  2. مسئله خواندن زمانی آشکارتر می‌شود که بدانیم حتی بخش قابل‌توجهی از جمعیت باسواد کشور نیز با حداقلی از کاربردهای سواد آشنا هستند و یا از آنها استفاده می‌کنند. آمار مشخصی درباره میزان و نوع کاربردهای سواد در جامعه‌مان وجود ندارد تا به آنها استناد کنیم و وضعیت کاربردهای سواد را در جامعه امروز توضیح دهیم. ما حداقل‌های کاربرد سواد را در جامعه داریم و آن‌هم به این دلیل است که ضرورت‌های زندگی امروزی اجازه نمی‌دهد حداقل‌های کاربرد سواد شکل نگیرد. اما واقعیت این است که میزان بهره‌وری ما درزمینه سواد و سرمایه‌گذاری‌های عظیمی که در آن صورت گرفته بسیار اندک است. در شرایطی که هزاران میلیارد هزینه برای گسترش سواد می‌کنیم و میلیون‌ها نفر درگیر آن هستند، انتظار می‌رود که بتوانیم از سرمایه‌گذاری‌های سواد حداکثر بهره‌وری را به دست آوریم.
  3. مسئله خواندن را نباید تنها در معنای خاص آن یعنی مطالعه آثار ادبی، هنری یا حتی سروکار داشتن با کتاب یا مجله فهم کرد. به دلایل گوناگونی معنای خواندن به مطالعه تقلیل یافته است. این موضوع خود می‌تواند پیامدهای مخربی برای جامعه ایجاد کند. اینکه ما گمان می‌کنیم خواندن یعنی سروکار داشتن با متون ادبی و فلسفی به معنای آن است که یکی از مؤلفه‌های ساختاری جامعه معاصر را به کمترین و پایین‌ترین سطح بهره‌وری آن تنزل دهیم. ما اکنون نیازمند آن هستیم که خواندن را در معنای عام فرهنگی آن مجدداً معنا و فهم کنیم. خواندن و نوشتن شکل غالب کاربردهای زبان در جامعه مدرن و معاصر است. باید این آگاهی جمعی را در جامعه ایران گسترش دهیم که خواندن و نوشتن ضرورت اجتناب‌ناپذیر موفقیت و تعالی فردی و اجتماعی می‌باشند.
  4. شاید یکی از مهم‌ترین واقعیت‌هایی که خواندن و نوشتن را در جامعه ما به‌ویژه در سال‌های اخیر مسئله‌مند می‌کند، گسترش رسانه‌های تصویری است. برخی از نظریه‌پردازهای اجتماعی مثل نیل پست‌من۳Neil Postman در کتاب زندگی در عیش مردن در خوشی توضیح داده‌اند که با ظهور تلویزیون و اینترنت ما با نوعی بحران درزمینه خواندن و نوشتن مواجه می‌شویم. من در کتاب تاریخ فرهنگی ایران مدرن، در فصلی مستقل به موضوع تحول الگوی ارتباطی در ایران معاصر از الگوی مکتوب به الگوی ارتباط بصری و چالش‌هایی که ممکن است با آن مواجه شویم پرداخته‌ام. بصری شدن فرایند اندیشه و ارتباط در جامعه ما می‌تواند کاربردهای سواد ازجمله خواندن را تهدید کند.

با توجه به این نکات، به نظر من برای رسیدن به نوعی آگاهی جمعی دقیق، عمیق و اثربخش درباره جایگاه خواندن در جامعه جدید باید مطالعات گسترده‌ای درباره تجربه‌های خواندن در جامعه معاصر یا تاریخ خواندن در ایران یا جایگاه و نقش خواندن در روابط اجتماعی و صورت‌بندی جامعه معاصرمان انجام دهیم. امروزه نظریه‌پردازان اجتماعی از این صحبت می‌کنند که سواد و خواندن و نوشتن نقش کلیدی در نابرابری‌های اجتماعی دارند. خواندن و نوشتن پیوند وثیقی با قدرت در جامعه جدید دارد. فرودستان در جامعه امروز فقط افراد کم‌درآمد یا فقیر نیستند، کم‌سوادان یا بی‌سوادان بخش مهمی از گروه‌های فرودست جامعه را تشکیل می‌دهند. از این دیدگاه سواد بخش مهمی از فناوری‌های قدرت در جامعه جدید است.

مسئله خواندن و بحران وجودی در جامعه

خواندن مؤلفه وجودی جامعه جدید است. حال‌وروز امروز جامعه ما در رابطه با مسئله خواندن مثل آن است که مردم شهری با مشکل تنفس روبرو هستند ولی مدام راجع به این بحث می‌کنند که فلان ورزش برای آب‌کردن چربی‌های پهلو مفید است. این جامعه مشکل اکسیژن دارد اما دارد از ورزش صحبت می‌کند. امروزه خواندن با بحران مواجه شده است و ما داریم راجع به مطالعه و خوانش و نقد صحبت می‌کنیم! ما داریم به سمت یک جامعه ناخوانا می‌رویم. مسئله خواندن عمومی باید حل شود چون مطالعه و خوانش وقتی امکان‌پذیر است که خواندن همگانی در بحران نباشد. امروزه نسل جدید ما عکس می‌گیرد ولی نمی‌تواند دو خط درباره این عکس مطلب بنویسد. خواندن نوعی آمادگی عاطفی نیز هست. خواندن حوصله می‌خواهد. ما با نسل جوانی مواجه هستیم که حوصله خواندن ندارد. اصلاً مسئله این نیست که مطالعه نمی‌کند! به قول دکتر فرهادی، استاد مردم‌شناس دانشگاه علامه، امروزه نسل جوان حوصله خواندن وصیت‌نامه پدرش را ندارد که در آن ممکن است اموال زیادی را به آنها بخشیده باشد. یا در مکاتبات اداری اسناد ضروری زندگی را مطالعه نمی‌کند، دقت و تمرکز لازم را ندارد و درنتیجه در زندگی دچار مشکل می‌شود. چنین فردی که آمادگی‌های عاطفی و شناختی و رفتاری لازم برای خواندن عمومی را ندارد طبیعتاً نمی‌تواند کار خوانش یا مطالعه را انجام دهد. ما برای مسئله مطالعه و همچنین خوانش لازم است که دقت بیشتری به مسئله خواندن به‌مثابه نوعی کنش فرهنگی داشته باشیم که لازمه زندگی جدید است. من نمی‌خواهم تصویری بدبینانه از جامعه به‌عنوان جامعه‌ای ناخوانا ارائه کنم یا یک قلم به فهرست بحران‌های کشور اضافه کنم، این شیوه بحث کمکی به فهم جامعه نمی‌کند. اما می‌خواهم بگویم که اهمیت خواندن به‌مثابه کنش عمومی را فراموش نکنیم چراکه خواندن به‌مثابه کنش عمومی نوعی زیرساخت و زیربنای فرهنگی برای خوانش و مطالعه است.

Share

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*