چرا به دانش مشاورۀ خوانندگان نیاز داریم؟

چرا به دانش مشاورۀ خوانندگان نیاز داریم؟

سکینه قاسم‌پور۱کارشناس دفتر برنامه‌ریزی نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، دانشجوی دکتری علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه الزهرا (س).


[… یکی از مهم‌ترین عرضه‌کنندگان داستان‌، کتابخانه عمومی‌ست. داستانْ محبوب‌ترین نوع خواندنی‌ها در کتابخانۀ‌ عمومی به‌شمار می‌رود. نگاهی به آمار امانت کتاب‌ها در کتابخانه‌های عمومی کشورهای مختلف دنیا، نشان‌دهندۀ میزان این محبوبیت است. به‌عنوان مثال در هلند در ۲۰۰۵ نسبت امانت کتاب‌های داستانی به کل کتاب‌ها ۷۳ درصد و در فنلاند در ۲۰۰۷ این رقم حدود ۵۲ درصد بوده است۲(هویزمنس و هیلبرینک، ۲۰۰۸). ۴۵ درصد از آمریکایی‌ها در ۲۰۱۰، برای خواندن در اوقات فراغت به کتابخانه می‌رفتند۳(او سی ال سی ، ۲۰۱۰). در همان سال در فنلاند، ماهانه ۳۹ درصد از بزرگسالان از کتابخانه‌های عمومی، کتاب به امانت می‌بردند  و ۷۸ درصد حداقل یک‌بار در سال کتاب امانت گرفته‌اند۴(واکاری و سرولا، ۲۰۱۲). گزارش امانت ادبیات داستانی در کتابخانه‌های عمومی انگلیس نشان می‌دهد ۴۴ درصد امانت‌ها در ۲۰۱۳، و ۴۱.۵ درصد از امانت‌ها در ۲۰۱۴/۲۰۱۵  ادبیات داستانی و موارد مرتبط را شامل می‌شد۵(پابلیک لندینگ رایت، ۲۰۱۶). در کتابخانه‌های ایران نیز بیش‌از یک‌سوم امانت کتابخانه‌های عمومی از سال‌ ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۸ (به‌ترتیب، ۳۳، ۳۵، ۳۷ و ۳۹ درصد) مربوط به ادبیات بوده است۶(نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، ‌۱۳۹۸). باتوجه‌به اینکه خواندن با لذت و فراغت یکی از مهم‌ترین بخش‌های زندگی افراد است۷(کلارک و رامبولد، ۲۰۰۶) و امانت کتاب به‌ویژه کتاب‌های داستانی به‌منظور خواندن تفریحی یکی از فعالیت‌های مورد علاقه در بین کاربران کتابخانه‌های عمومی به‌شمار می‌آید، می‌توان گفت کتابخانۀ عمومی به‌عنوان منبع اصلی برای خواندن به قصد لذت و فراغت عمل می‌کند.

باوجودِ اینکه آثار داستانی و تخیلی در خواندن برای لذت بیش از هرچیزی محوریت دارد و خوانندگان این دست آثار بخش قابلِ‌توجهی از کاربران کتابخانه‌های عمومی را تشکیل می‌دهند، اما اغلب آثار داستانی و تخیلی در مقایسه با آثار علمی دست‌کم گرفته شده و از طرف اداره‌کنندگان کتابخانه‌ها و متخصصان کتابداری توجه کمتری به آنها شده است۸(مکلنا، ۱۹۹۶؛ هایپن و ایمپیوارا، ۲۰۱۱؛ ورنیتسکی و رافرتی، ۲۰۱۱). نظام‌های کتابشناختی تا دهۀ ۱۹۸۰ عناوین داستانی را منعکس نمی‌کردند. حتی امروز نیز سازماندهی منابع داستانی در طرح‌های رده‌بندی کتابخانه‌ای به‌صورت ساختمند نیست. به‌عنوان مثال در رده‌بندی دیویی که به‌صورت گسترده‌ای در کتابخانه‌های عمومی استفاده می‌شود، کتاب‌های غیرداستانی و علمی در یک نظم منطقی براساسِ موضوع و محتوا مرتب می‌شوند، درحالی‌که کتاب‌های داستانی در کمال سادگی براساسِ نام خانوادگی نویسنده مرتب می‌شوند و تمامی کتاب‌های داستانی بدون توجه به محتوا، در قفسه کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. اگرچه ممکن است چنین نظامی برای کاربرانی که کتاب داستانی خاصی در ذهن دارند و نام نویسنده یا عنوان آن را می‌شناسند ابزار مناسبی باشد، ولی برای خوانندگانی که به‌دنبالِ کتاب خاصی نیستند و بین کتاب‌ها جستجو می‌کنند تا به‌صورت تصادفی کتاب مناسبی را متناسب با ذائقۀ خود پیدا کنند۹(سارینن و واکاری، ۲۰۱۳؛ راس، ۲۰۰۱؛ گودال، ۱۹۸۹) چندان مناسب نیست. زمانی‌که خواننده تصویر روشنی از آنچه می‌خواهد در ذهن ندارد، نظام‌های کتابخانه‌ای در کمک به او برای یافتن کتاب مورد علاقه، چندان کارآمد عمل نمی‌کنند.

مفهوم مشاورۀ خوانندگان

محبوبیت داستان در کتابخانه‌های عمومی و لزوم ارائۀ خدمات بهتر برای خوانندگان داستان به‌ویژه کسانی که نمی‌دانند به‌دنبالِ چه هستند، باعث شد برخی از پژوهشگران طرح‌های رده‌بندی جدیدی پیشنهاد دهند که دسترسی به داستان را به روشی مشابه با طرح‌های رده‌بندی برای آثار غیرداستانی فراهم می‌کنند. به‌عنوان مثال هایگ۱۰(۱۹۳۳)  طرحی را براساسِ دیویی توسعه داد و دیویس۱۱(۱۹۷۶) از اعداد منفی برای رده‌بندی منابع داستانی استفاده کرد. این طرح‌ها در تلاش بودند تا دسترسی به داستان را از طریق جنبه‌هایی غیر از نویسنده و عنوان فراهم کنند، بااین‌حال حتی در زمان ابداع آنها به‌ندرت اجرا ‌شدند۱۲(گرینگ، ۲۰۱۶)  و همان‌طور که ورنیتسکی و رافرتی۱۳(۲۰۱۱) بیان کرده‌اند، به‌طورِ کلی این طرح‌ها بیشتر نظری بودند تا عملی.

با گذشت زمان، متون مربوط به بازیابی داستان از تمرکز بر طبقه‌بندی یا همان طرح‌های رده‌بندی فاصله گرفت و بر راه‌های تقویت دسترسی به ادبیات داستانی متمرکز شد. یکی از این‌ راه‌ها، توجه به خدمات مشاورۀ خوانندگان به‌عنوان یک خدمت کلیدی در کتابخانه‌های عمومی بود. هدف خدمات مشاورۀ خوانندگان کمک به افراد برای یافتن آثاری بود که احتمالاً از آنها لذت می‌بردند.  به‌علاوه این خدمات امکان دسترسی به این نوع منابع را تسهیل می‌کردند. براساسِ تعریف ساریکس۱۴(۲۰۰۵) خدمات مشاورۀ خوانندگان یک خدمت کتابخانه‌ای مشتری‌محور برای رفع نیازهای خواندن با هدف لذت، سرگرمی و تفریح است که کتابدار متخصص مشاورۀ خوانندگان آن را ارائه می‌دهد. خواندن برای سرگرمی و تفریح یکی از مهم‌ترین بخش‌های زندگی افراد است و لذت از مهم‌ترین جنبه‌های خواندن در اوقات فراغت است۱۵(کلارک و رامبولد، ۲۰۰۶). منظور از خواندن با لذت و تفریح، خواندنی‌ست که با ارادۀ آزاد و به‌دنبالِ کسب رضایت خاطر از عمل خواندن انجام می‌پذیرد۱۶(ان ال تی، ۲۰۰۶). این اصطلاح به‌‌نوعی از خواندن اشاره دارد که مستقل، داوطلبانه و در اوقات فراغت انجام می‌پذیرد.

تاریخچۀ خدمات مشاورۀ خوانندگان

بنابه گفتۀ کراولی۱۷(۲۰۰۵) مشاورۀ خوانندگان از زمانی که کارکنان کتابخانه درموردِ کتاب‌ها و خواندن با مشتریان خود گفتگو می‌کردند، وجود داشته است، ولی درخصوصِ تاریخ ایجاد رسمی خدمات مشاورۀ خوانندگان اتفاق نظر وجود ندارد و بازه‌ای بین اواخر ۱۹۲۰ تا ۱۸۰۰ را شامل می‌شود.  به گفتۀ ساریکس خدمات ساختاریافته در کتابخانه‌های عمومی آمریکا در طول دهۀ ۱۹۲۰ آغاز شد۱۸(ساریکس، ۲۰۰۵). هرچه این ساختار از دهۀ ۱۹۳۰ تا ۱۹۲۰ توسعه یافت، مشاورۀ خوانندگان در محافل دانشگاهی بیشتری ظاهر شد. همین امر منجر به انتشار تک‌نگاشت‌ها و مقاله‌های ژورنالی شد. هرچند بنابه گفتۀ ساریکس به‌رغم این افزایش اهمیت، مشاورۀ خوانندگان در لحن اخلاقی آموزنده باقی ماند و هدف این بود که خوانندگان را به‌سمتِ آثار کلاسیک سوق دهند و یک نقشۀ خواندنی برای آنها ترسیم کنند که آموزشی باشد نه تفریحی۱۹(ساریکس، ۲۰۰۵). این موضوع تا زمان معاصر نیز ادامه داشت و در کتابخانه‌های عمومی، ترویج خواندن با لذت در اوقات فراغت اولویت چندانی نداشت.

جنگ جهانی دوم موجب کاهش فراگیر در اوقات فراغت و متعاقباً کاهش درخواست خدمات مشاورۀ خوانندگان شد و این خدمت تا زمان احیای مجدد آن در سال‌های ۱۹۹۰ و ۱۹۸۰ مغفول ماند. پس از آن، مشاورۀ خوانندگان دوباره احیا شد و  بیش‌از هر چیزی بر خواندن لذت‌بخش و سرگرم‌کننده در اوقات فراغت تمرکز کرد. علاوه‌بر این آموزش کارکنان کتابخانه و پژوهش دربارۀ تجربۀ مشتری از کتابخانه و بهبود آن در اولویت قرار گرفت۲۰(ساریکس، ۲۰۰۵؛ کراولی، ۲۰۰۵) که یافته‌های آنها به ارائۀ این خدمت یاری‌رسان بود. امروزه می‌توان مشاورۀ خوانندگان مدرن را به‌صورتِ خدمت کتابخانه‌ای مشتری‌محور برای اوقات فراغت خوانندگان تعریف کرد و یکی از اصول اولیۀ آن این است که خواندن دارای ارزش ذاتی‌ست۲۱(ساریکس، ۲۰۰۵). درحال‌حاضر، تفاوت عمدۀ رویکرد جدید به مشاوره خوانندگان نسبت‌به گذشته، به‌ویژه قبل از جنگ جهانی این است که خواننده، حال‌وهوا و خواست او محور اصلی ارائۀ خدمات مشاورۀ خوانندگان در کتابخانه‌های عمومی‌ست و از فهرست‌ها و توصیه‌هایی که همۀ خوانندگان را یکسان در نظر می‌گرفتند، خبری نیست.

ضرورت ارائۀ خدمات مشاورۀ خوانندگان در کتابخانۀ‌ عمومی

هنگام جستجوی یک داستان خوب، معمولاً خوانندگان به‌دنبالِ چیز جدیدی براساسِ تجربیات قبلی خود هستند؛ به این صورت که کتاب خوبی خوانده‌اند و می‌‌خواهند کتاب دیگری شبیه آن بخوانند. تعیین آنچه دقیقاً خواننده را جذب کرده همیشه ساده نیست. ممکن است طرح یک داستان برای خواننده جذاب باشد یا با شخصیت داستان ارتباط برقرار کرده باشد یا اینکه سبک و لحن اثر موجب لذت خواننده از خواندن اثر شود. فرایند پاسخ به خواننده‌ای که می‌خواهد کتابی شبیه کتاب قبلی بخواند بسیار پیچیده است و نیاز است که کتابدار هم‌زمان چندین پردازش انجام دهد. اینکه نویسندۀ اثر چه کسی‌ست؟ چه چیزی در نوشته‌های او منحصربه‌فرد است؟ چه کسی آثاری تولید می‌کند که شبیه اثر اوست؟ درنهایت بعداز شناسایی آثار و نویسندگان مشابه است که کتابدار می‌تواند نسبت‌به راهنمایی خواننده اقدام کند. بنابراین به‌طورِ واضح نیاز به آموزش هرچه بهتر کتابداران در این زمینه وجود دارد، به گونه‌ای که بتوانند خودشان به‌عنوان منبعی برای کمک به خوانندگان در یافتن کتاب‌ها عمل کنند. کتابداری که در این زمینه توانایی لازم را نداشته باشد، یا به‌دلیلِ ناتوانی، از راهنمایی و کمک به خواننده خودداری می‌کند که نتیجۀ آن سردرگمی و غرق‌شدن خواننده در میان انبوهی از منابع است و همین امر نارضایتی خواننده را به‌دنبال خواهد داشت، به گونه‌ای که موجب می‌شود از کتابخانه گریزان شود۲۲(سارتی، ۱۹۹۷؛ بیکر، ۱۹۹۶) یا مجبور است در توصیۀ کتاب به خواننده به حافظه و سلیقۀ خواندن خود تکیه کند۲۳(سارتی، ۲۰۰۰؛ میکونن و واکاری، ۲۰۱۲) که این بدین معناست که راهنمایی او ارزشمندتر از توصیۀ یک دوست نخواهد بود. درواقع، حتی ارزش آن می‌تواند کمتر نیز باشد، زیرا خواننده سلیقۀ شخصی کتابدار را نمی‌داند و درصورتی‌که به توصیه‌های او اعتماد کند ممکن است نتیجه به‌مراتب زیان‌بارتر نیز باشد. زیرا به گفتۀ راس۲۴(۲۰۰۱) یک تجربۀ بدِ خواندن می‌تواند لذت خواننده از خواندن را به‌طورِ کلی تهدید کند. بنابراین نیاز است که کتابداران گام‌های دقیق بردارند و به خواننده در انتخاب کمک کنند تا خطر انتخاب کتابی را که ممکن است خواننده از آن لذت نبرد، به حداقل برسانند و شانس خواندن لذت‌بخش را افزایش دهند.

سخن آخر

موفقیت خواننده در یافتن کتاب‌های خوب با موفقیت کتابخانه در ارتباط است. هر انتخاب موفق موجب می‌شود که خوانندۀ تازه‌کار بخواهد این تجربۀ لذت‌بخش را با خواندن چیز دیگر تکرار کند۲۵(راس، ۲۰۰۱). بنابراین برای اینکه خواننده تجربه‌های لذت‌بخش زیادی داشته باشد، لازم است بتواند کتاب‌هایی را بیابد که دقیقاً مطابق خواست و نیاز اوست تا از احساس خواندن لذت ببرد. درحال‌حاضر، اهمیت مشاورۀ خوانندگان به‌عنوان یک خدمت کتابخانه‌ای در دنیا روزبه‌روز درحالِ افزایش است، به‌ویژه در زمینۀ تشویق به استفاده از آن و تبدیلش به‌عنوان یک خدمت ارزشمند و ضروری در کتابخانه۲۶(لی، تراویس و هایریم، ۲۰۱۶). بااین‌همه، باوجودِ اینکه خدمات مشاورۀ خوانندگان ضروری تلقی می‌شود، آموزش یا پشتیبانی خاصی به‌ویژه در داخل کشور برای آن فراهم نیست و نیاز به آموزش بیشتر در زمینۀ مهارت‌های مشاورۀ خوانندگان چه در برنامه‌های درسی علم اطلاعات و دانش‌شناسی و چه در آموزش‌های ضمن خدمت کتابداران کتابخانه‌های عمومی احساس می‌شود.

 


منابع

نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور (۱۳۹۸) وضعیت امانت رده ادبیات. (گزارش آماری)

Baker, S.L. (1996) ‘A decade’s worth of research on browsing fiction collections’, in Shearer, K.D. (ed.) Guiding the reader to the next book. New York: Neal-Schuman, pp. 127- 147.

Public Lending Right (2016) Loans of books by category (%s) 2013/14 – ۲۰۱۴/۱۵. Available at: https://www.plr.uk.com/mediaCentre/loansByCategory/2014- 2015ByCategory.pdf

Clark, C. and Rumbold, K. (2006). Reading for pleasure: A research overview, London: National Literacy Trust.

Goodall, D. (1989) Browsing in public libraries. Loughborough: Library and Information Statistics Unit, Department of Library and Information Studies, Loughborough University of Technology.

Geering, Joanna (2016). A qualitative study of fiction discovery and public libraries. Dissertation. University of Wales.

Huysmans, F. and Hillebrink, C. (2008), The Future of the Dutch Public Library: Ten Years On, SCP, The Hague.

Hypén, K. and Impivaara, A. (2011) ‘Read, describe and share! Building an interactive literary web service: an article about Kirjasampo’, Collection Building, 30(1), pp. 61- 67.

Lance, K.C., Steffen, N.O., Logan, R., Rodney, M.J. and Kaller, S. (2001), Counting on Results: New Tools for Outcome-Based Evaluation of Public Libraries, Bibliographical Center for Research, Aurora, CO.

Lee, Jin Ha, Travis Windleharth, and Hyerim Cho. (2016). “Appeal Factors: Enabling Cross-media Advisory Services.” ۲۰۱۵ OCLC/ALISE research grant report published electronically by OCLC Research.

MacLennan, A. (1996) ‘Fiction selection – an AI at work?’, New Library World, 97(2), pp. 24- 32.

Maker, R. (2008). Finding what you’re looking for: A reader-centered approach to the classification of adult fiction in public libraries. The Australian Library Journal, 57(2), 169-177.

Mikkonen, A. and Vakkari, P. (2012) ‘Readers’ search strategies for accessing books in public libraries’, Proceedings of the 4th information interaction in context symposium, Nijmegen, The Netherlands, 21-24 August.

Mikkonen A. & Vakkari P. (2016). Finding fiction: Search moves and success in two online catalogs. Library and Information Science Research, 38, 60–۶۸.

Moyer, J. E., & Weech, T. L. (2005). The education of public librarians to serve leisure readers in the United States, Canada and Europe. New Library World, ۱۰۶ (۱/۲), ۶۷-۷۹.

OCLC (2010), Perceptions of Libraries, Context and Community, OCLC, Dublin, OH.

Ross, C.S. (2001). Making choices: What readers say about choosing books to read for pleasure. The Acquisition Librarian, 13, 5–۲۱.

Saarinen, K. and Vakkari, P. (2013) ‘A sign of a good book: readers’ methods of accessing fiction in the public library’, Journal of Documentation, 69(5), pp. 736-754.

Saarti, J. (1997), “Feeding with the spoon, or the effects of shelf classification of fiction on the loading of fiction”, Information Services and Use, Vol. 17 Nos 1-2, pp. 159-169.

Saricks, Joyce G. (2005). Readers’ Advisory Service in the Public Library. 3rd ed. Chicago: American Library Association.

Saricks, Joyce G. (2009). The Readers’ Advisory Guide to Genre Fiction. 2nd ed. Chicago: American Library Association.

Vakkari, P. and Serola, S. (2012), “Perceived outcomes of public libraries”, Library & Information Science Research, Vol. 34 No. 1, pp. 37-44.

Vernitski, A. and Rafferty, P. (2011) ‘Approaches to fiction retrieval research: from theory to practice?’, in Foster, A. and Rafferty, P. (eds.) Innovations in information retrieval: perspectives for theory and practice. London: Facet, pp. 49-66.

 


با ذکر مشخصات این نوشتار به شکل زیر، در نوشته‌های خود از آن بهره بگیرید و دیگران را به خواندن آن تشویق کنید:

قاسم‌پور، سکینه (۱۳۹۸) چرا به دانش مشاوره خوانندگان نیاز داریم؟. فصلنامه مطالعات خواندن. دوره ۱. شماره ۱. پاییز. http://readingandreaders.com/?p=1516

Share

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*