پروندۀ کتاب‌ها: گذشته، حال و آینده

پروندۀ کتاب‌ها: گذشته، حال و آینده

معرفی کتاب | تهیه شده در معاونت برنامه‌ریزی، پژوهش و فناوری اطلاعات / نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور


عنوان: The Case for Books: Past, Present, and Future

نویسنده: Robert Darnton | ناشر: PublicAffairs |سال نشر: ۲۰۰۹ | تعداد صفحات: ۲۱۸


 ترجمه بخشی از پیشگفتار کتاب

من استاد دانشگاه هاروارد بودم و می‌خواستم ایبوکی دربارۀ صنعت نشر کتاب در قرن هجدهم اروپا بنویسم که رییس دانشگاه هاروارد از من پرسید مایلم مدیر بعدی کتابخانۀ دانشگاه هاروارد شوم؟ بی‌تردید جواب مثبت دادم. ولی در جولای ۲۰۰۷ بود که متوجه شدم گوگل در پروژۀ دیجیتالی کردن میلیون‌ها کتاب، که امروز با نام جستجوی کتاب گوگل می‌شناسیم، درگیر یک پروندۀ حقوقی با جمعی از مؤلفان و ناشران شده است. من دربارۀ اینکه کلکسیون‌های کتاب‌های هاروارد بخشی از یک پروژۀ تجاری شوند، تردید داشتم. سعی کردم این مسأله را در دو مقاله در New York Review of Books توضیح دهم که اینجا نیز دوباره چاپ شده‌اند. بحث دربارۀ ماجرا ادامه دارد و قرار است شور دادگاه برای مصالحه آغاز شود. مسألۀ دیگری که ذهنم را درگیر می‌کرد، جریان «دسترسی آزاد» بود. من از اینکه همۀ مقالات پژوهشی اعضاء هیئت‌علمی دانشکدۀ هنر و علوم بی‌هزینه آنلاین شوند، دفاع می‌کردم. اصل دسترسی آزاد، زیربنای چند پروژۀ دیگری است که در نوشتارهای زیر به آنها پرداخته‌ام. انتظار ندارم خوانندگان علاقۀ ویژه‌ای به جریانات هاروارد داشته باشند، ولی کتابخانۀ هاروارد یک نمونۀ ایده‌آل از مسائلی است که در همه‌جای دنیای آموزش و یادگیری دیده می‌شوند: مسألۀ پرداخت هزینه‌های گزاف برای ژورنال‌ها، حفظ متونی که «دیجیتال به دنیا می‌آیند»، دفاع از استفادۀ منصفانه، و لحاظ کردن وب‌سایت‌ها و ایمیل در زمرۀ منابع پژوهش‌های آتی. همچنین تلاش می‌کنم خواننده یک نگاه درازمدت تاریخی به مسائل جاری پیدا کند.

گوگل و آیندۀ جدید دیجیتال

گوگل تا کنون نسخۀ دیجیتالی حدود ۱۰ میلیون کتاب را تهیه کرده است؛ اما این متن‌ها را چطور و چگونه در اختیار خوانندگان قرار خواهد داد؟ این پرسشی است که قاضی باید جواب دهد.

گوگل با این پروژه یک شبه‌انحصار راه می‌اندازد؛ و مدعی است که مشترکان با پرداخت حق اشتراک به‌صرفه، می‌توانند به کتاب‌ها دسترسی داشته باشند. اما همین انحصار، نگرانی قیمت‌های بالای اشتراک را پدید می‌آورد. به هر روی، مفاد مصالحۀ گوگل و شاکیانش تأثیر ماندگاری بر آیندۀ صنعت کتاب تا آنجا که قابل تصور است، می‌گذارد چنانکه کشورها نیز وارد این کارزار شده‌اند. مثلاً فرانسه با توسل به اعلامیۀ حقوق بشر، می‌گوید که این انحصار می‌تواند حق دسترسی آزاد به اطلاعات را از انسان‌ها سلب کند. همچنین فرانسوی‌ها ورق «فرهنگی» را هم بازی کرده‌اند: کتاب مثل سایر محصولات تجاری نیست.

جاه‌طلبانه‌ترین راه‌حل آن است که پایگاه داده‌های دیجیتال گوگل به یک کتابخانۀ حقیقتاً عمومی تبدیل شود. این کار به مصوبۀ کنگره و ترک عادت رایج نظام آمریکا (حل‌وفصل مسائل عمومی از طریق دادخواست‌های اشخاص خصوصی) نیاز دارد اما آنچه شایستۀ مردم آمریکاست را به آنها می‌دهد. و یا می‌توان از سایر آثاری که حقوق مالکیت ندارند، یک کتابخانۀ ملی دیجیتال راه انداخت.

بخش اول: آینده

فصل ۱: گوگل و آیندۀ کتاب‌ها

مفاد مصالحۀ گوگل با ناشران روشن نیست؛ اما ما مسؤولین کتابخانه‌های پژوهشی دیدگاه روشنی نسبت به یک هدف مشترک داریم: می‌خواهیم کلکسیون‌هایمان را باز کنیم و در دسترس خوانندگان در همه‌جا قرار دهیم. ولی چگونه این کار را بکنیم؟

در نگاهی به گذشته، چشمانم خیره به قرن هجدهم و عصر روشن‌گری می‌مانند: ایمانی که به قدرت دانش داشت و دنیای ایده‌هایی که بسترش بود، یعنی همان به‌اصطلاح «جمهوری واژه‌ها.» البته آن جمهوری هم مشکلات خود را داشت، از جمله در صدر این مشکلات، «امتیاز» بود که هرچه به کتاب مربوط می‌شد در اختیار طبقات ممتاز قرار داشت.

جمهوری ما، آمریکا، نیز بر پایۀ همان اصل اساسی «جمهوری حروف» قرن هجدهم بنا شده است: انتشار نور. پدران بنیان‌گذار آمریکا حق مؤلفان برای بهره‌مندی مادی «در مدتی محدود» را به رسمیت می‌شناختند، اما آن را دونِ مصلحت عمومی یعنی «پیشرفت علم و هنرهای مفید» قلمداد می‌کردند. امروزه کپی‌رایت به اندازۀ حیات مؤلف بعلاوۀ هفتاد سال (یعنی معمولاً بیش از یک قرن) دوام دارد. نزول از اصول متعالی پدران بنیان‌گذار به رویه‌های صنایع فرهنگی امروزی یعنی واگذاری قلمرو روشن‌گری به سرمایه‌داری پرآشوب بنگاهی. آیا واقعیت امروزی موجب می‌شود اصول روشن‌گری را یک فانتزی تاریخی قلمداد کنیم؟ خوشبختانه این تصور رو به زوال است.

من می‌دانم کسب‌وکارها و مؤلفین باید درآمد داشته باشند. «ولی ما نمی‌توانیم در حاشیه بنشینیم انگار که می‌توان برای مصلحت عمومی به نیروهای بازار اعتماد کرد.» باید درگیر ماجرا شویم.

فصل ۲: چشم‌انداز اطلاعات

اطلاعات چنان شتابان پیرامون‌مان منفجر می‌شود و فناوری اطلاعات با چنان سرعت شگفت‌آوری تغییر می‌کند که با یک مشکل بنیادین مواجهیم: چگونه در این چشم‌انداز جدید، راهمان را بیابیم؟ من پاسخ این سؤال را ندارم اما می‌توانم یک رویکرد به مسأله را پیشنهاد بدهیم: به تاریخ شیوه‌های انتقال اطلاعات نگاه کنیم. با یک ساده‌سازی جدی، می‌توان گفت فناوری اطلاعات از زمان یادگیری تکلم توسط انسان‌ها، دست‌خوش چهار تغییر اساسی شده است: یادگیری کتابت حوالی ۴ هزاره پیش از میلاد، نسخه‌نویسی به جای طومارنویسی، ابداع صنعتی چاپ توسط گوتنبرگ در حوالی ۱۴۵۰ میلادی، و نهایتاً ارتباط الکترونیک. من در این تغییرات، نوعی از تداوم می‌بینم: اطلاعات هیچ‌گاه ثبات نداشته است؛ نه اینکه این فناوری‌های نوین ما را به دنیای بی‌ثباتی اطلاعات پرتاب کرده باشند. با این حال باید متوجه بود که پروژۀ گوگل، ظرفیت لازم برای دیجیتالی کردن حجم عظیم کتاب‌های آمریکا را ندارد و چنین چیزی به سادگی محقق نمی‌شود.

فصل ۳: آیندۀ کتابخانه‌ها

آیندۀ کتابخانه‌های پژوهشی چیست و چگونه می‌توانیم برای آن آماده شویم؟ من در تلاش برای پیش‌بینی آینده، به گذشته می‌نگرم. به هر روی، پروژۀ گوگل به یک انحصار می‌انجامد، به سه دلیل: هیچ‌کس توان فناورانه و مالی رقابت را ندارد، نوع دادخواست از جانب تمام مؤلفان و مالکان حقوق است و رقبای آتی باید توافق همۀ آنها را کسب کنند، و اینکه بنا به مفاد این مصالحه هیچ‌کس نباید از شرایطی بهتر از گوگل برای بهره‌مندی از این حقوق برخوردار شود. انحصار لزوماً بد نیست و از سوی دیگر، ما که غرق اطلاعات هستیم چرا باید نگران باشیم؟ پاسخ من این است: باید به قدرتی که در ذات این کارکرد دروازه‌بانی گوگل قرار دارد توجه کنیم.

فصل ۴: گم‌شده و پیداشده در فضای سایبر

[این مقاله در سال ۱۹۹۹ نوشته شده است.] من هم مثل بسیاری دانشگاهیان قرار است به فضای سایبر پا بگذارم، و می‌ترسم. آنجا چه چیزی می‌یابم؟ چه چیزی را گم می‌کنم؟ آیا خودم گم می‌شوم؟

بخش دوم: حال

فصل ۵: کتاب‌های الکترونیک و کتاب‌های قدیمی

این نوشتار که در سال ۱۹۹۹ نوشته شده است، روایت مفصل از تورم قیمت ژورنال‌های پژوهشی و اثرات فاجعه‌بار قیمت‌های سرسام‌آور بر کتابخانه‌ها، نشرهای دانشگاهی و حرفۀ پژوهش‌گران جوان است. این دغدغه‌ها همچنان وجود دارند و وخیم‌تر هم شده‌اند.

فصل ۶: گوتنبرگِ الکترونیک

در سال ۱۹۹۹ که به ریاست انجمن تاریخ آمریکا انتخاب شدم، تلاشم را وقف پروژه‌ای کردم که رساله‌های دکترا را برای انتشار آنلاین در فُرمت کتاب الکترونیک آماده می‌کرد. این پروژه به نام Gutenberg-e معروف شد. این نوشتار، آن پروژه و دردسرها و نتایجش را به تفصیل شرح داده است.

فصل ۷: دسترسی آزاد

هدف از این نوشتار کوتاه، دفاع از «دسترسی آزاد» پیش از تصمیم‌گیری دانشکدۀ هنر و علوم دانشگاه هاروارد بود که به انتشار آزاد محتوای پژوهشی‌اش رأی داد. از آن زمان به بعد، برخی دانشکده‌های دیگر آمریکا نیز به این جریان پیوسته‌اند.

بخش سوم: گذشته

فصل ۸: رجزی برای کاغذ

این نوشتار که در سال ۲۰۰۱ منتشر شده است، یک رجزخوانی برای دنیایی است که از دست داده‌ایم: دنیایی که در آن خبر متصل به کاغذ بود و روزنامه (کاغذ خبر) جیرۀ اصلی اطلاعات را به شهروندان می‌داد. از آن زمان به بعد، روزنامه‌ها در مسیر زوال بوده‌اند. چون آنها وابسته به تبلیغات‌اند و تبلیغات به سمت اینترنت رفته است، معمولاً از پس هزینه‌هایشان برنمی‌آیند. اکنون اخبار آنلاین‌اند: اغلب در قالب پیام‌های کوتاهی که غیرحرفه‌ای‌ها در مقام گزارش‌گر مبادله می‌کنند. در گذشته اخبار را برای خوانندگان عام می‌نوشتند. اکنون اخبار توسط خوانندگان عام نوشته می‌شوند. منتهی محتوای این نوشتار هنوز هم بدرد می‌خورد چرا که هنوز هم کاغذ بهترین شیوۀ حفظ محتواست.

فصل ۹: اهمیت مأخذشناس بودن

مأخذشناسی چه اهمیتی دارد؟ مگر جز یک فهرست عناوین نیست؟ امروزه که به یُمن اینترنت متون هم فراوان‌تر شده‌اند و هم کمتر قابل اعتمادند، این پرسش اهمیت بیشتری یافته است. دانشجویان معمولاً متن‌ها را دانلود می‌کنند بی آنکه بپرسند از کجا آمده‌اند، و اغلب آشغال گیرشان می‌آیند. ولی این مشکل، جدید نیست. این نوشتار با اشاره به تاریخ مأخذشناسی، رویکردهایی برای پرداختن به شکل و شمایل امروزی این مسأله را بررسی می‌کند.

فصل ۱۰: رازهای کتاب‌خوانی

روزگاری بود که کتاب‌خوانان، کتاب‌های گلچین (گزیدۀ کلمات گهربار) را می‌خوانند و جملات مغزدارش را یادداشت می‌کردند. دورۀ «کتاب‌های گلچین» در عصر روشن‌گری به اوج خود رسید. این کتاب‌های قدیم اکنون چه ارزشی دارند؟ ارزش‌شان در این است که نشان می‌دهند چگونه می‌توان از این ژانر کُهن برای نظم‌دهی به تجربه در دوران مُدرن استفاده کرد. چنین کتاب‌هایی نه تنها جنبه‌هایی از جامعه و سیاست و فرهنگ گذشتگان را نشان می‌دهند، بلکه می‌توان آنها را «تاریخچۀ ذهنیت‌ها» نامید: یعنی جهان‌بینی‌ها و شیوه‌های فکر. صاحبان این کتاب‌ها در طول زندگی‌شان بیش و کم مطالعه می‌کردند، خُرده‌تجربیاتی را برمی‌داشتند و آنها را در یک الگو جا می‌دادند. تهیۀ این کتاب‌ها مثل لحاف‌دوزی بود: تصاویری می‌ساخت، برخی زیباتر از بقیه، ولی هریک به نوبۀ خود شایان توجه.

فصل ۱۱: تاریخ کتاب‌ چیست؟

این نوشتار، تلاشی در سی سال پیش برای توصیف تاریخ کتاب‌ها به عنوان یک حوزۀ مطالعه بود که پیشنهاد می‌داد چگونه می‌توان جنبه‌های متنوع آن را ضمن پژوهش روی یک مجموعۀ مشترک از مسائل، گرد هم آورد. چون این نوشتار به بحث گسترده‌ای دامن زد و منبع درس دوره‌های مختلف شد، از من خواستند که آن را دوباره بازنویسی کنم که کردم: آن نسخۀ بازنویسی، بافت بحث را برای نوشتار اصلی ارائه می‌داد و پژوهش‌های بعدی را منعکس می‌کرد. اما در اینجا فقط همان نسخۀ اصلی را دوباره منتشر کرده‌ام.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*