مطالعات خواندن خرد، مطالعات خواندن کلان

مطالعات خواندن خرد، مطالعات خواندن کلان

Share

مطالعات خواندن خرد، مطالعات خواندن کلان

(Micro-Reading Studies, Macro-Reading Studies)

یوسف عابدی
دبیر شورای برنامه ریزی نهاد کتابخانه های عمومی کشور
yabedi@ut.ac.ir

مطالعات خواندن به عنوان یک حوزه پژوهشی به بررسی ابعاد مختلف فرایند خواندن و احتمال موفقیت خوانندگان متون در خوانش و فهم آنها می پردازد، و برای این منظور، عناصر اصلی فرایند خواندن و عوامل مؤثر در موفقیت خوانده شدن و فهمیده شدن متن توسط خواننده را بررسی می‌کند.

عناصر اصلی دخیل در فرایند خواندن عبارتند از خواننده، متن، پدیدآور و زمینه. خواندن توسط کاربری انجام می‌شود که او را خواننده می نامیم. خواننده با متن مواجه می شود. متن توسط پدیدآورنده یا پدیدآورنده‌هایی به وجود آمده است که در نقش ها و سطوح مختلفی تعریف شده اند، از نویسنده و مترجم و تصویرگر و ویراستار تا ناشر و مراکز اطلاعات. البته این عناصر را باید در ارتباط با مولفه گسترده محیط در نظر بگیریم. محیط یا بافت می تواند شامل خواننده های دیگر، متون دیگر، پدیدآورندگان دیگر و همچنین عناصر دیگری باشد که در فرایند خواندن نوشته‌های پدیدآورندگان توسط خوانندگان دخیل هستند. روابط متقابل میان این عناصر به شکل زیر قابل نمایش است:

نظریه‌های خواندن، مدل های مختلفی از شیوه تعامل میان این قبیل عناصر و سازوکار روابط فیمابین را ارائه و بررسی کرده‌اند. در پارادایمی که با استعاره های ریشه ای «رژه پدیدآورندگان» شناخته می شود، نویسندگان صاحب نام مرکز توجه هستند و آثار جدید عصاره آثار ایشان تلقی می شود. در سنتی دیگر که با استعاره «مجلس متون» معرفی شده است، آثار یک دوره زمانی خاص در حال بحث و جدل با یکدیگر در نظر گرفته می‌شوند و این تعاملات در فضایی باز صورت می‌گیرد. در دیگر نظریه‌ها کانون توجه را از نویسندگان و متون، به سوی خوانندگان معطوف شده و نقش فعالی برای خواننده قائل شده اند. به فراخور این زمینه ها، الگوهای وابسته به متن، خواننده محور، استنباطی، تعاملی و… در حوزه خواندن مطرح شده اند. در این یادداشت، با رویکردی قیاسی یک تقسیم بندی جدید از انواع مطالعات خواندن مطرح کرده‌ام. مبنای این قیاس از تفکیک حوزه اقتصاد به اقتصاد خرد و کلان اقتباس شده است.

اقتصاد، علم تخصیص منابع محدود به نیازهای نامحدود است که به تحلیل تولید، توزیع و مصرف کالاها و خدمات می‌پردازد. اقتصاد از دیدگاه های مختلف به شعبه‌های گوناگونی تفکیک شده است. برخی از این تقسیم‌بندی‌ها عبارتند از: اقتصاد اثباتی در برابر اقتصاد هنجارین، اقتصاد نظری در برابر اقتصاد کاربردی، اقتصاد عقلانی در برابر اقتصاد رفتاری، و اقصاد جریان اصلی در برابر اقتصاد دگراندیش. اما معروف‌ترین و جاافتاده‌ترین تقسیم‌بندی، اقتصاد خرد در مقابل اقتصاد کلان است.

اقتصاد خرد شاخه ای از علم اقتصاد است که به چگونگی رفتار انسان ها و انتخاب‌هایشان در سطح واحدهای خرد یا کوچک اقتصادی  مانند یک فرد، یک بنگاه، یک صنعت و یا بازار یک کالای خاص می‌پردازد. اقتصاد کلان شاخه دیگر علم اقتصاد است که چگونگی رفتار انسان ها و انتخاب‌هایشان را در سطح کل اقتصاد و یا در سطح بازارهای کاملا تجمیع شده (مانند بازار کالاها و خدمات) مورد مطالعه قرار می دهد. به همین سیاق می توان از مطالعات خواندن خرد و کلان سخن گفت. این تفکیک انتزاعی می تواند در رویکردهای مواجهه با مسائل حوزه خواندن بسیار مفید باشد.

بخشی از بررسی‌ها، خواندن را در سطح واحدهای کوچک تحلیل می کنند. مثلا شیوه تولید یک کتاب برای مخاطبان آن را بررسی می کند، سبک شخصی یک نویسنده، مترجم، تصویرگر یا… را مطالعه می کند، سیاست های یک بنگاه انتشاراتی را ارزیابی می‌کند، در پی عوامل موثر بر استقبال خوانندگان از یک کتاب پرفروش است و غیره. این گونه پژوهش ها در حوزه مطالعات خواندن خرد جای می گیرند. مطالعات خواندن خرد به بررسی الگوهای عرضه و تقاضای مواد خواندنی و خدمات مربوطه در مقیاس واحدهای خرد می‌پردازد. مطالعات خواندن خرد، با رویکردی متمرکز در محدوده اشخاص حقیقی یا حقوقی به بررسی آن می پردازد که چه مقدار از چه محتوایی در چه قالبی و با چه ویژگی هایی تولید و منتشر و توزیع می شود، و چطور توسط خوانندگان استفاده می شود. رفتار اطلاعاتی خوانندگان در این زمره می گنجد. در واقع اقتصاد خرد اشخاص حقیقی و حقوقی را در نقش هایی چون خواننده و پدیدآور می نگرد.

دسته دیگری از پژوهش ها به مطالعات خواندن کلان اختصاص دارند. مطالعات خواندن کلان، خواندن را به عنوان یک سیستم جامع در نظر می گیرد و بخشی از معرفت شناسی اجتماعی را پوشش می دهد. در این رویکرد، موضوع پژوهش ها فراتر از اشخاص حقیقی یا حقوقی خاص است. سیاست های ملی مرتبط با دسترس پذیری اطلاعات، سوادآموزی و آموزش و پرورش در این شاخه مطرح می شوند و پدیده هایی مانند سرانه مطالعه در این جایگاه مورد توجه قرار می گیرند.

هر چند به نظر می رسد این دو شاخه پژوهشی از هم متفاوت باشند، اما از سویی به یکدیگر وابسته و از سوی دیگر مکمل یکدیگر هستند. مثلا عزم جدی ملی برای مقابله با عارضه بازگشت به بیسوادی موضوعی است که در مطالعات خواندن کلان جای دارد، اما شیوه های اجرای این امر (مانند سیاست های تشویقی برای پدیدآورندگان) تولیدکنندگان بالقوه آثار آسان‌خوان را برمی‌انگیزد و در حوزه مطالعات خواندن خرد اثرگذار می‌شود.

به این مقاله این گونه استناد کنید:

عابدی، یوسف (۱۳۹۳) مطالعات خواندن خرد، مطالعات خواندن کلان. مجله مطالعات خواندن. ۱۸ اردیبهشت. دسترس‌پذیر در: http://readingandreaders.com/?p=1151

چنانکه از مطالب و مقالات منتشر شده به وسیله «مجله مطالعات خواندن» بهره می برید و انتشار آزاد آنها را مفید می دانید، دقت کنید که در کنار همکاری علمی شما عزیزان، تداوم کار این سایت به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان وابسته است. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند:

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*