کتاب

کتاب

Share

کتاب/ فرید قاسمی

عنوان: کتاب

به کوشش: سید فرید قاسمی

نشر مرکز، ۱۳۸۰

کتاب مجموعه‌ای بود که هر سه ماه یک مرتبه از طرف موسسه خاور طهران و با مدیریت محمد رمضانی در سال‌ ۱۳۱۱ منتشر می‌شد. این نشریه در واقع کتابشناسی کتاب‌هایی است که از سال ۱۳۰۱ تا ۱۳۱۱ منتشر شده‌اند. سید فرید قاسمی چهار شمارۀ این مجموعه را گردآوری و به همان سیاق زمان خود منتشر کرده است. این مجموعه از این نظر در مطالعات خواندن مهم است که بخشی از تاریخ کتاب را پوشش میدهد و در واقع سندی است برای پژوهش‌های مختلف تاریخی. محتوای این کتاب به شرح ذیل است:

ابتدای کتاب شامل یک مقدمه و ۴ پیوست است. پیوست اول «اعلان موسسه خاور در سال ۱۳۰۹» است. این اعلان با این سخنان شروع می‌شود:«هر کس به خوبی می‌داند که نبودن کتاب چه لطمۀ بزرگی به معارف مملکت ما زده و چه اندازه باعث سرشکستی ما نزد دیگران و ضرر به افراد ممکلت گردیده است … اخیراً مصمم شده‌ام که با شرکت پانصد نفر از هموطنان که منافع کثیری هم به آنان برسد به طبع کتب ذیل در دو سال ۱۳۰۹ و ۱۳۱۰ اقدام نمایم …»

پیوست دوم  با عنوان «عاشق‌ترین مرد ایران …» نوشته‌ای همراه با نقل قول‌هایی از «حاج محمد رمضانی» (۱۲۸۳-۱۳۴۶ ش.) که در این کتاب از او با عنوان «پدر کتاب ایران» یاد شده است. حاج محمد رمضانی بانی موسسه کلاله شرق و مجله کتاب بود.

پیوست سوم گفتگویی است با ابراهیم رمضانی(۱۲۹۷-۱۳۷۶ ش.)، مدیر انتشارات سینا. ابراهیم رمضانی برادر محمد رمضانی بود و در انشارات سینا خدمات بسیاری برای نشر ایران انجام داده است.

پیوست چهارم نیز گفتگو با محسن رمضانی (۱۳۰۹- … ش.)، پسر محمد رمضانی و مدیر نشر پدیده است.

بعد از اتمام پیوست‌ها متن جزوات می‌آید که به ترتیب هر جزوه شامل موارد زیر است:

جزوه اول- دوره اول- فروردین ماه ۱۳۱۱

موسسه خاور- مجموعه کتاب چیست؟- شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی طوسی- مجله شرق- نویسندگان و مقالات مهم مجله شرق- کتب ادبی: تراجم احوال- کتب ادبی- دواوین- تواریخ- کتب دینی- اخلاقی- متفرقه- افسانه (نویسندگان خارجی، نویسندگان ایرانی، مترجمین مشهور) –  رمان- مجلات منتشره: اول مجلات دولتی، دوم مجلاتیکه دوام ننموده، سوم مجلاتی که تا سال ۳۱۰ منتشر شده- کتب تاریخی و جغرافیایی: اول کتب مربوطه به ایران نوشته‌اند، سوم راجع به تاریخ بزرگان ایران، چهارم قسمتهای تاریخی مربوط به ایران، پنجم تواریخ عمومی، ششم کتب جغرافیایی، هفتم سالنامهای منتشره

جزوه دوم و  سوم- دوره اول- مهرماه ۱۳۱۱

دیوان اشعار: اول دواوین شعرای قدیم، دوم اشعار معاصرین در ۸۰ جلد، قسمت سوم اشعار مصیبت و قدیمه- کتب ورقی- کتب ادبی- کتب اخلاقی و تربیتی- کتب تربیتی- کتب متفرقه اخلاقی- کتب دینی- کتب دینی زرتشتیان- کتب طبی و حفظ الصحه- کتب روحی- کتب اقتصادی و فلاحتی- لغت و دیکسیونرها- کتب السنه خارجی به فارسی- کتب متفرقه- کتب حقوقی و قوانین- دروس کلاس قضائی و ثبت- قوانین- قوانین نتفرقه عدلیه و غیره- کتب درسی

جزوه چهارم- دوره اول- دی ماه ۱۳۱۱

۴۵۰ قسم رمان و افسانه و قصه و تاتر: اول رمان های جدید ایرانی، دوم رمانهای ترجمه از السنه خارجی:میشل زواکو، آرسن لوپن- افسانه گتها یا تاریخ جنگ ژرمن و روم- گلهای خندان- رکامبول- یهودی سرگردان- جرجی زیدان- راسپوتین- ویکتور هوگو- رمانهای شرقی- رمانهای تاریخی- رمانهای عشقی- رمان های جنگی- رمانهای متفرقه اخلاقی، فلسفی، پلیسی- سوم افسانه های کوچک

مدخل محمد رمضانی در دایره‌العمارف کتابداری و اطلاع‌رسانی

رمضانی، محمد. وی ملقب به “حاجی خاور” و مشهور به “پدر کتاب ایران”، به سال ۱۲۸۳ ش. متولد شد (۸: ج ۲، ص ۷۵۱). پدرش میرزا علی‌اصغر کاشانی مشهور به “کتابفروش” از تجّار بنام و علاقه‌مند و خادم کتاب و کتابخوانی بوده است که به‌سبب همین علاقه به وارد و چاپ کردن کتاب، که در آن عصر حکم اکسیر داشت، نیز می‌پرداخت (۵: ۵۳-۵۴؛ ۸: ج ۲، ص ۷۵۱). رمضانی عشق به کتاب را از پدر به ارث برده بود، از کودکی با کتاب آشنا بود، و عشق و علاقه شدیدی به کتاب داشت. تحصیلات خود را در مدرسه سلطانی و مدرسه سیاسی گذراند و از محضر استادانی چون ذکاءالملک، اقبال، میرزا طاهر، فروزانفر، پورداود، و دیگران کسب فیض و معرفت کرد (۵: ۵۳). پس از اتمام دوره ابتدایی در مدرسه سلطانی، مدیر آن مدرسه کتابخانه آنجا را در اختیار رمضانی گذاشت. وی بعد از گذراندن دوران مدرسه، در سال ۱۳۳۹ ق. قرائتخانه‌ای را با نام قرائتخانه اتفاق تأسیس کرد که به روی عموم باز بود و، در آن، کتابخوانی رواج داشت (۶: ۷۷۳-۷۷۴؛ ۸: ج ۲، ص ۷۵۱). رمضانی در سال ۱۳۰۲ ش. مجله‌ای را به نام تجارت منتشر کرد (۸: ج ۲، ص ۷۵۱). در این سال‌ها او شاگرد مدرسه سیاسی بود و این مقارن با سفر پدرش به اروپا بود. وی پولی را از دوستی قرض کرد و با این سرمایه یک کتابفروشی راه انداخت و ضمن کار کتابفروشی، شب‌ها نیز به روزنامه‌های شفق سرخ و کوشش می‌رفت و مطالب آنها را تصحیح می‌کرد تا برای تهیه کتاب و تأمین مخارج کتابفروشی و رونق بخشیدن به آن، سرمایه‌ای فراهم کند. رفته رفته کارش بهتر شد و در سال ۱۳۰۸ ش. اسم کتابخانه را “کلاله خاور” گذاشت و با همتی والا شروع به چاپ و نشر کتاب کرد (۶: ۷۷۴).

رمضانی، به‌جز کار طبع و نشر کتاب، در امر انتشار نشریه نیز فعال بود. مجله شرق که در واقع نخستین نشریه‌ای است که آن را مؤسسه‌ای انتشاراتی منتشر ساخته است (۲: ۳۸۸)، به همت و مدیریت وی در ۱۳۴۳ ق./ ۱۳۰۳ ش. تأسیس شد (۸: ج ۲، ص ۷۵۵). هدف از تأسیس آن در نخستین شماره، این‌گونه ذکر گردیده است: “مجله شرق برای این تأسیس و منتشر می‌شود که مطبوعات ایران به یک مجله علمی و ادبی و فلسفی مزیّن باشد. مؤسسان و نویسندگان آن می‌خواهند و تصمیم دارند به‌قدری که محیط علمی و ادبی و مادی طهران اجازه می‌دهد یک مجله خوبی که حاوی اطلاعات عمیقه و معلومات جدیده و قدیمه باشد نشر دهند و به تنویر اذهان هموطنان خود کمک نمایند …” (۴: ۷۵۵). مدیران این مجله به‌ترتیب علی دشتی (یک شماره در ۱۳۰۳)، نصرالله فلسفی (یک شماره در ۱۳۰۵)، و سعید نفیسی* (۱۲ شماره در ۱۳۰۹-۱۳۱۰) بودند (۳: ۲۱۴؛ ۸: ج ۲، ص ۷۵۵-۷۵۹).

در اثنای این فعالیت‌ها، رمضانی در سال ۱۳۰۶ ش. به‌منظور گسترش فرهنگ کتابخوانی در کشور جزوه‌هایی را به نام افسانه به‌منظور نشر ادبیات و هنر خلاق زمان منتشر کرد که تا سال ۱۳۱۱ ش. سه دوره از آن منتشر گردید (۵: ۵۴؛ ۸: ج ۲، ص ۷۵۹). در همان سال، نشریه کتاب را نیز که نخستین فهرست ادواری چاپی و نشریه کتابشناسی به‌شیوه امروزی در ایران است (۷: ۳)، به مدیریت خود در تهران منتشر کرد (۸: ج ۲، ص ۷۶۱).

محمد رمضانی نخستین کتابفروشی است که به اهمیت مطبوعات ادواری قدیم و جاری و گردآوری دوره‌های آنها به مفهوم امروزی پی‌برد و، با سختی بسیار، ساعت‌ها وقت خود را صرف این امور کرد. نفایس بعضی از کتابخانه‌های بزرگ و از جمله کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران از مجموعه او به آنجا انتقال یافته است (۸: ج ۲، ص ۷۶۵). رمضانی در دوره سوم فعالیت اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران نیز به سمت رئیس آن اتحادیه انتخاب شد. بنا به گفته خودش، وی برای نخستین بار در ایران شروع به چاپ داستان‌های کوتاه در صفحات کم کرد. از صادق هدایت، بزرگ علوی، مسعود فرزاد، و حتی نیمایوشیج نیز آثاری به چاپ رساند (۶: ۷۷۵). دوام نُه‌ساله کلاله خاور، نشر بیش از هفتصد جلد کتاب را موجب گردید که نخستین آنها کتاب مجموعه اقتصاد به قلم صادق رضازاده شفق بوده است (۶: ۷۷۴؛ ۸: ج ۲، ص ۷۵۴). کتابخانه یا مؤسسه‌ای را نمی‌توان یافت که در طی این مدت لااقل ثلث تعداد کتاب‌های مؤسسه خاور را به طبع رسانیده باشد (۸: ج ۲، ص ۷۵۴). نخستین فهرست صحیح و مدون نیز به همت وی در سال ۱۳۱۱ ش. جمع‌آوری و طبع گردیده است (۵: ۵۴).

رمضانی حدود نیم قرن از عمر شصت‌وسه ساله خود را وقف انتشار بیش از پانصد و پنجاه عنوان کتاب ارزنده، اداره قرائتخانه، مجموعه‌سازی برای کتابخانه‌ها، و انتشار نشریه کرد و سرانجام در تیر ۱۳۴۶ ش. دار فانی را وداع گفت (۷: ۲).

استادانی چون علی‌اکبر دهخدا، محمدتقی بهار (ملک الشعرا)، رشید یاسمی، و دیگران او را “مرجع محققان” و “مشوق مؤلفان” نام نهاده‌اند. حتی نقل است که وقتی عباس مسعودی اراده به تأسیس مؤسسه مطبوعاتی اطلاعات کرد، فقط با یک نفر مشورت کرد و او محمد رمضانی بود (۷: ۲؛ ۸: ج ۲، ص ۷۵۲). وی، در سال‌های پایان عمر، قصد داشت تا کلیه کتاب‌های کتابخانه ارزشمند خود را که بیش از چهل هزار عنوان کتاب نفیس را شامل می‌شد، به شهر قم برده و در آنجا وقف کند تا پایه کتابخانه‌ای بزرگ نهاده شود (۶: ۷۷۹)، ولی اجل مهلتش نداد و موفق به این امر نگردید؛ با این همه، برادرش ابراهیم رمضانی به همراه پسرش محسن رمضانی، طبق وصیّت وی، کتاب‌ها را به کتابخانه آستان حضرت معصومه (مسجد اعظم قم) سپردند تا خواسته وی برآورده گردد (۱: ۷۶۹-۷۷۰؛ ۵: ۵۵). فرید قاسمی

 مآخذ: ۱) آذر یزدی، مهدی. “خاطرات کتابی: عاشق کتاب”. جهان کتاب. س.اول، ۱۸ (مرداد ۱۳۷۵): ۹. نقل در قاسمی، فرید. تاریخ روزنامه‌نگاری ایران (مجموعه مقالات): “مؤسسه خاور”. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۹، ج ۲، ص ۷۵۱-۷۸۱؛ ۲) افشار، ایرج. “جریان‌های ادبی در مجلات فارسی”. راهنمای کتاب. س. بیستم، ۵-۷ (تابستان ۱۳۵۶): ۳۸۳-۳۹۳؛ ۳) همو. “وفات محمد رمضانی”. راهنمای کتاب. س. دهم، ۲ (تیر ۱۳۴۶): ۲۱۴-۲۱۵؛ ۴) “چرا مجله شرق پیدا شد”. شرق. دوره اول، ۱ (۱۳۰۳): ۱-۳. نقل در قاسمی، فرید. تاریخ روزنامه‌نگاری ایران (مجموعه مقالات) :“مؤسسه خاور”. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۹، ج ۲، ص ۷۵۱-۷۸۱؛ ۵) “شرح حال مرحوم حاج محمد رمضانی رئیس اسبق اتحادیه ناشران و کتابفروشان”. آشنایی با کتاب، ۳ (آذر ۱۳۵۲): ۵۳-۵۵؛ “عاشق‌ترین مرد ایران …”. روشنفکر، ۶۱۹ (۲۸ مرداد ۱۳۴۴): ۱۲-۱۳، ۵۵-۵۶. نقل در قاسمی، فرید. تاریخ روزنامه‌نگاری ایران (مجموعه مقالات): “مؤسسه خاور”. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۹، ج ۲، ص ۷۵۱-۷۸۱؛ ۷) قاسمی، فرید. “برگی از تاریخ نشر در تهران”. کرانه. دوره اول، ۳ و ۴ (پاییز و زمستان ۱۳۷۳): ۲-۴؛ ۸) همو. تاریخ روزنامه‌نگاری ایران (مجموعه مقالات) :“مؤسسه خاور”. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۹، ج ۲، ص ۷۵۱-۷۸۱.

چنانکه از مطالب و مقالات منتشر شده به وسیله «مجله مطالعات خواندن» بهره می برید و انتشار آزاد آنها را مفید می دانید، دقت کنید که در کنار همکاری علمی شما عزیزان، تداوم کار این سایت به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان وابسته است. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند:

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*